سرمایه گذاری در بورس اوراق بهادار و فرایند انجام معامله در آن

 سرمایه گذاری در بورس اوراق بهادار و فرایند انجام معامله در آن

گردآورنده: رقیه حیدری افشار
  • تعریف سرمایه گذاری
    سرمايه گذاري (Investment)عبارت است از هرگونه فداكردن ارزشي در حال حاضر (كه معمولاً مشخص است) به اميد به دست آوردن هرگونه ارزشي در زمان آينده (كه معمولا اندازه و كيفيت آن نا معلوم است) بعبارتي
    سرمايه¬گذار در حال حاضر ارزش مشخصي را فدا مي كند تا در قبال آن در آينده ارزش خاصي كه مورد نظرش است را به دست آورد. عموماً سرمايه¬گذاري در افراد حقيقي از محل مازاد پس اندازهاي خود حاصل مي گردد.
     سرمايه گذاري را به دو روش تقسيم بندي مي¬كنند كه شامل :
    1. سرمايه گذاري بر اساس موضوع سرمايه گذاري : كه خود به دو دسته سرمايه گذاري واقعي مثل خريد يك دارايي واقعي و سرمايه¬گذاري در دارايي هاي مالي كه نوعي دارايي  مالي كه نتيجه آن معمولاً جريان وجوه نقد است به دست مي آورد.
    2. سرمايه گذاري بر اساس زمان يا مدت سرمايه گذاري : كه به دو دسته كوتاه مدت (يكساله) و بلند مدت (بيش از يك سال) تقسيم بندي می شود.
    3. سرمايه گذاري بر حسب ريسك : كه بر حسب احتمال ميزان انتظارات سود يا عايدي حاصل طبقه بندي مي گردند كه به سه گروه سرمايه گذاري با ريسك متناسب، سرمايه گذاري با ريسك نسبي بيشتر (سفته بازي) سرمايه گذاري پر خطر يا ريسكي (قمار) تقسيم بندي مي گردند.
    از آنجاكه موضوع بحث سرمايه¬گذاري در سرمايه گذاري دارايي هاي مالي است لازم است ابتداً در خصوص بازار مربوطه و همچنين مزاياي آن و چگونگي ورود به آن مباحثي مطرح نمود.
    همواره غالب اشخاص برای خود پس اندازهای دارند که به مرور به آن می افزایند ولی بدلیل آنکه اولاً به مرور جمع می شود وثانیاً کل این پس انداز به میزانی که بتوانند فعالیت اقتصادی با بازدهی مناسب داشته باشند، بدنبال شریک هستند . از طرف دیگر ، دولت ها و کشورها و حتی بنگاه های خصوصی برای آنکه بتوانند فعالیت اقتصادی مهم انجام دهند ، به دنبال شریک می گردند که با افزوده شدن سرمایه آن بتوانند کار اقتصادی بزرگی انجام داده و نفع بیشتری را عاید خود و کشور نمایند. در واقع این اشتراک منافع است که سرانجام منجر به ایجاد شرکتهای سهامی می گردد و بدین ترتیب اشخاص حقیقی با خرید تعدادی از سهام یک شرکت در یک فعالیت اقتصادی بزرگ و مهم شرکت می کنند و در مقابل نیز شرکتها سرمایه های لازم برای سرمایه گذاریهای خود و افزایش سوددهی را بدست می آورند. بعبارت دیگر بازار سرمایه زیر بنای فعالیت های تجاری ، صنعتی، دولتی و خصوصی است.  بدین نحو که وجوه را از بخشهای مازاد جمع آوری می کند و آن را به سمت قسمتی که نیازمند تأمین مالی هستند، هدایت می کنند . بازار سرمایه به مثابه پل ارتباطی پس انداز کنندگان انفرادی و نهادی و سرمایه گذران نیازمند وجوه است. در صورتی که سازو کارهای بازار سرمایه به صورت کارا تدوین شود ، نه تنها وجوه سرگردان مردم به سرمایه گذاریهای مولد تبدیل می گردد و رشد اقتصادی کشور فراهم می شود، بلکه موجب تخصیص بهینه وجوه و کسب بازدهی مناسب می شود.
    در حال حاضر ، بازار سرمایه نقش مهمی در توسعه اقتصادی کشورها خصوصاً کشورهای توسعه یافته بازی می کند و نقش آن تا آنجا گسترش یافته که امروزه در دنیا ، بازارهای سرمایه کشورها با یکدیگر ترکیب می شوند و بازارهای سرمایه بین المللی را تشکیل می دهند. از این رو نه تنها فرآیند رشد اقتصادی کشورها تسریع و تسهیل می گردد ، بلکه با جهانی شدن سرمایه، تخصیص بهینه سرمایه بین المللی نیز در حال انجام است.
    با این وصف، می توان گفت که بازار سرمایه دارای عملکرد زیر است :
    - نیازهای سرمایه ای شرکتها و نهادها را تأمین می نماید.
    - به نهادهای مالی امکان می هد تا از وجوه خود در دوره های بلند مدت استفاده سودآور کنند.
    - موجب امنیت داراییهای مالی می گردد.
    - با هدایت پس اندازهای مردم به سمت سرمایه گذاریهای مولد ضمن کمک به افزایش تولید کالا و خدمات و تعادل عرضه و تقاضای وجوه ، موجب جلوگیری از افزایش نرخ تورم می گردد.
    - تأمین مالی پروژه های وطرح های سودآور را تسهیل می نماید.
    - باعث شفافیت ارائه اطلاعات و اطلاع رسانی اثربخش می گردد.
    - با فراهم کردن زمینه استقراض بلند مدت برای دولت باعث تأمین مالی طرحهای توسعه ای در بخش عمومی می گردد.
     چرا بازار بورس را برای سرمایه گذاری انتخاب میکنیم؟
    سرمايه¬گذاران در هر كجا كه سرمايه گذاري مي كنند علاوه بر اين كه به دنبال كسب سود هستند در انتخاب نوع سرمايه گذاري نيز به دنبال جايي مي گردند كه سود بيشتر، مورد اطمينان و قانوني بدهد و هر زمان كه بخواهند بتوانند از وضعيت سرمايه گذاري خود مطلع شوند یا هر وقت كه بخواهند سرمايه خود را نقد كنند. برخي نيز علاوه بر اين ، معيارهاي متعادل تري دارند به عنوان مثال به دنبال سرمايه¬گذاري در كاري هستند كه علاوه بر خودشان جامعه نيز از آن بهره مند شود، مثلاً ايجاد اشتغال نمايد.  بورس از جمله مراكزي است كه جميع اين ويژگيها را داراست. پس سرمايه گذاري در بورس نه تنها براي سرمايه گذاري و سرمايه پذيران سودمند است بلكه براي كل جامعه نيز فوايد قابل توجهي دارد كه در ادامه به آنها اشاره خواهد گرديد.
    در جهان سرمایه داری بورس به عنوان یکی از پیشرفته ترین ابزار تکاملی سرمایه به شمار میرود. بورس جایگاه تبدیل دارایی هاي واقعی به ثروت کاغذي است زیرا درقبال دارایی واقعی (پول،وجه نقد،آورده غیرنقدي،اموال و (... که سهامداران جهت خرید سهام ارائه می دهند ورقهاي کاغذي به آنان داده میشود که نمایانگر ثروت سهام آنان است . حجم عملیات ومجموع سود و بازده سهام بورس باید آینه تمام نماي وضعیت اقتصادي کشور باشد.
 بورس :
• بورس اوراق بهادار به معني يک بازار متشکل و رسمي سرمايه است که در آن خريد و فروش سهام شرکت ها يا اوراق قرضه دولتي يا موسسات معتبر خصوصي، تحت ضوابط و قوانين و مقررات خاصي انجام مي شود. مشخصه مهم بورس اوراق بهادار, حمايت قانون از صاحبان پس اندازها و سرمايه هاي راکد و الزامات قانوني براي متقاضيان سرمايه است.
• بورس اوراق بهادار، از سويي مرکز جمع آوري پس اندازها و از سوي ديگر، مرجع رسمي و مطمئني است که دارندگان پس اندازهاي راکد، مي توانند محل نسبتاً مناسب و ايمن سرمايه گذاري را جستجو کرده و وجوه مازاد خود را براي سرمايه گذاري در شرکت ها به کار انداخته و يا با خريد اوراق قرضه دولت ها و شرکت هاي معتبر، از سود معين و تضمين شده اي برخوردار شوند.
• در بازرگاني داخلي ايران اصطلاح بورس کالا به بازارهاي اختصاصي کالاهاي سرمايه اي، واسطه اي يا مصرفي اطلاق مي شود که از نظر جغرافيايي در يک محدوده معين واقع شده و تعداد زيادي از عناصر عمده فروشي يا خرده فروشي آن کالاي خاص را در بر داشته باشد. مانند بورس فرش در بازار تهران، بورس آهن، بورس کفش، بورس ابزار و يراق و غيره.
 مزاياي بورس اوراق بهادار از ديدگاه اقتصاد کلان:
1. جمع آوري سرمايه هاي جزئي و پراکنده و انباشت آن براي تجهيز منابع مالي شرکتها
2. بکارگيري پس اندازهاي راکد در امر توليد و تأمين مالي دولت و مؤسسات
3. کنترل حجم پول، نقدينگي و تورم از طريق انتشار سهام و اوراق قرضه (مشارکت)
4. بورس به مثابه بازار رقابت کامل (تعداد زياد خريدار و فروشنده، آزادي ورود و خروج از بازار، شفافيت اطلاعات و تخصصي مطلوب منابع)
5. رشد توليد ناخالص ملي، افزايش اشتغال و کمک به حفظ تعادل اقتصادي کشور
6. فراهم نمودن توزيع عادلانه ثروت از طريق گسترش مالکيت عمومي و ايجاد احساس مشارکت عمومي
7. افزايش درجه نقدشوندگي ثروت افراد
 مزاياي بورس اوراق بهادار از ديدگاه سرمايه گذاران
1. خريد سهام و اوراق بهادار براي کسب بازده مناسب و پوشش در مقابل تورم
2. اطمينان از گزينه سرمايه گذاري به دليل شفافيت اطلاعات
3. قابليت نقدشوندگي اوراق بهادار و سهولت نقل و انتقال سهام و استفاده از معافيتهاي مالياتي
4. مشارکت در فرآيند تصميم گيري براي اداره شرکتها
5. ايجاد يک بازار دائمي و مستمر که امکان سرمايه گذاري بلندمدت و کوتاه مدت را فراهم مي نمايد.
6. وجود طيف هاي متنوع از اوراق بهادار از نظر درجه بازدهي و خطرپذيري براي سرمايه گذار
7. برقراري سيستمها و روشهايي که از طريق آن، خريد و فروش اوراق بهادار منظم و رسمي گردد.
8. حمايت از سرمايه گذاران کوچک و احساس مشارکت در امور توليدي و تجاري
9. نظارت مضاعف بر فعاليت شرکتها در چارچوب استانداردها و آئين نامه هاي بازار سرمايه
 
فرايند سرمايه گذاري در بورس اوراق بهادار
پس از اينکه سرمايه گذار، تصميم خود را نسبت به سرمايه گذاري در خريد يک ورقه بهادار خاص، يا مجموعه اي از اوراق بهادار، اتخاذ کرد، براي اجراي منظور خود بايستي به يکي از کارگزاران مراجعه کرده، دستور خريد يا فروش خود را به آنها ارئه دهد.
کارگزاران اشخاص حقيقي يا حقوقي هستند که نقش واسطه بين خريدار و فروشنده را در بازار بورس اوراق بهادار بازي مي کنند. آنها در اين نقش، وظيفه يافتن خريدار براي فروشنده و فروشنده براي خريدار را بر عهده دارند. به عبارتي آنها عامل تطابق عرضه و تقاضا هستند. کارگزاران طي تشريفات و آزمون هاي متعدد و خاصي انتخاب مي شوند و بنابر اين در کار خود صلاحيت، مهارت و دانش لازم را دارا مي باشند. 
 اهم وظایف کارگزاران :
1. انجام معامله: اجراي سفارش خريد به سفارش خريداران و سفارش فروش براي فروشندگان
2. اداره حساب سرمايه گذاري اشخاص: شرکتهاي کارگزاري در برخي موارد نقش مديريت حساب سرمايه گذاري اشخاص را ايفا مي کنند.
3. مشاوره و راهنمايي: کارگزاران با دسترسي نسبتاً وسيع و سريع تر به اطلاعات و با داشتن کارشناسان متخصص معمولاً خدمات اطلاعاتي قابل توجهي به مشتريان ارائه مي دهند.
4. اقدامات مربوط به معرفي شرکت ها براي پذيرش در تابلو معاملاتی بورس
 معيارهاي انتخاب کارگزار:
1. قابليت انجام سريع سفارش مشتري.
2. داشتن اطلاعات مربوط و کافي.
3. داشتن سيستم هاي داخلي مناسب
 فرآيند دريافت و اجراي سفارش:
بعد از انتخاب کارگزار مناسب، نوبت به ارائه سفارش خريد يا فروش مي رسد. سفارشات مشتريان از طريق فرمهايي که توسط سازمان بورس در اختيار کارگزاران قرار مي گيرد ارائه مي شود. در صورتي که سفارش مزبور خريد باشد همزمان با ارائه سفارش، مشتري بايد وجهي معمولاً به اندازه خريد مورد نظر خود به حساب شرکت کارگزاري پرداخت نمايد. در حالت سفارش فروش، مشتري بايد علاوه بر فرم سفارش فروش، فرم ديگري که وکالتنامه فروش ناميده مي شود را نيز تکميل کند.
سفارشهاي خريد و فروش:
سفارشات خريد و فروش فرمهاي نمونه اي هستند که رابطه حقوقي و قراردادي بين مشتريان و کارگزار، در امر خريد يا فروش را تعيين و تعريف مي کنند و به همين دليل تکميل صحيح و دقيق آنها (چه خريد يا فروش) از اهميت خاصي برخوردار است. اين فرمها معمولاً از دو قسمت تشکيل مي شوند. يک قسمت چاپي، که معمولاً در تمام فرمها يکسان و مشابه است و يک قسمت جاهاي خالي که مشتري اطلاعات مورد نظر خود در قرارداد معامله را در آنها درج مي کند. نمونه اي از سفارشات خريد و فروش به شما ارائه شده است.

1. سفارش به قيمت بازار ( قیمت روز )
2. سفارش با قيمت معين
3. سفارش محدود
تعيين کد معاملاتي براي مشتريان:
بعد از اين که مشتري سفارش مورد نظر خود را به کارگزار تسليم کرد نوبت به تعيين کد معاملاتي مشتري مي رسد. کد معاملاتي، نمادي است که به صورت اختصاصي براي تمام مشترياني که در بورس اوراق بهادار معامله مي کنند به منظور شناسايي وي در سيستم معاملاتي، سهولت انجام معاملات از نظر دادن اطلاعات متعدد مربوط به خريداران يا فروشندگان، نگهداري اطلاعات مشتريان، گزارشگري هاي دوره اي و صحت معاملات انجام شده توسط کارگزاران (زيرا معاملاتي که در بورس صورت مي گيرد به نام شخص خريدار يا فروشنده انجام مي شود) تعيين مي شود.
کد معاملاتي معمولاً علامتي است مرکب از سه حرف و 5 عدد (مجموعاً 8 حرف) که حروف آن، سه حرف اول تشکيل دهنده نام خانوادگی شخص و اعداد آن طبقه بندي وي در بانک اطلاعاتي سيستم کامپيوتري سازمان بورس است. براي مثال براي رضا محمدي ممکن است در سيستم کامپيوتري کد زير مورد استفاده قرار گيرد. محمـ1251. که محمـ برگرفته از سه حرف اول نام خانوادگی فرد و شماره 1251. جايگاه آن در بانک اطلاعاتي مربوط مي باشد.
براي کساني که اولين بار است اقدام به خريد مي کنند، به درخواست کارگزار توسط واحد صدور کد بورس، کد معاملاتي ايجاد مي شود و سپس تمام خريد يا فروش هاي فرد با همان کد انجام مي شود.در حال حاضر ارائه کارت ملی جهت استخراج کد ملی جهت دریافت کد سهامداری الزامی است.
 اجراي سفارش مشتريان:
• پس از اينکه کد معاملاتي مشتري به درخواست کارگزار و توسط بورس صادر شد کارگزار يا نماينده وي، سفارش مشتري را وارد بازار مي کند.
• شبکه ارتباطات رايانه اي تشکيل دهنده بازار، توسط برنامه اي که به آن سيستم اجراي اتوماتيک سفارشات مي گويند و نسبت به قواعد بازار و آيين نامه معاملات، در حدي که به آن برنامه داده شده، تسلط دارد، معاملات را انجام مي دهد.
• روشي که سيستم از آن پيروي مي کند دقيقاً مشابه سيستم معاملات تالار و مبتني بر نوعي حراج دوگانه است.
• در اين سيستم، معامله وقتي انجام خواهد شد که قيمت فروش و قيمت خريد دقيقاً مساوي يکديگر گردند. بر اساس قواعد حراج، اين سيستم به طور معمولي معاملات خريد را به حداقل قيمت و معاملات فروش را به حداکثر قيمت به انجام مي رساند.
• سفارشات خريد و فروش که توسط کارگزاران براي معامله وارد سيستم مي شود هر يک وارد ليست مجزا مي گردد. اين سفارشات اول بر اساس قيمت خريد و فروش و دوم بر مبناي زمان ورود، در صف خريداران يا فروشندگان قرار مي گيرند. در حالت خريد، اگر خريداري به قيمت بالاتر از ديگران بخرد، در صف خريداران بالاتر از همه قرار خواهد گرفت (به ترتيب نزولي) و در حالت فروش اگر فروشنده اي ارزانتر از ديگران بفروشد نفر اول فروشندگان خواهد شد (به ترتيب صعودي).
• کارگزاران از ساعت 8:30 تا 12:30 مي توانند دستورات خريد و فروش خود را در سيستم وارد کنند يا حذف نمايند و يا تغيير دهند. هر دستور خريد يا فروش يک مشخصه زماني دارد اگر کارگزار اين مشخصا را روز وارد نکند دستور فقط براي همان روز اعتبار خواهد داشت و در صورتي که به صورت باز یا تعیین تاریخ وارد نماید تا زمان تعیین شده یا زماني که کارگزار آن را حذف نکند معتبر خواهد بود.
 صدور اعلاميه خريد و فروش و گواهينامه موقت سهام:
• اعلاميه هاي خريد و فروش، اسنادي هستند که اطلاعات مربوط به وضعيت معامله سهام يک مشتري را نشان مي دهند. اين اعلاميه ها در حال حاضر براي هر معامله در 2 نسخه تهيه
مي¬شوند. يک نسخه براي خريدار سهام و يک نسخه براي فروشنده سهام مي باشد.
- کد شرکت
- تاريخ انجام معامله
- مشخصات شناسنامه اي مشتري
- تعداد معامله و قیمت معامله
 هزينه انجام معاملات:
• هزينه اي که مشتريان براي انجام معامله محتمل مي شوند براي سفارشات خريد و فروش تا حدودي متفاوت است. در حال حاضر کسور براي سفارشات خريد و فروش شرکتهای بورسی عبارتست از 486% درصد ارزش خريد بابت معامله خرید،029/1درصد برای معامله فروش وبرای شرکتهای فرا بورسی عباتست از 474% درصد برای معامله خرید و 011/1درصد برای معامله فروش می¬باشد لازم به ذکر است باتوجه به ارزش کل مورد معامله سقفی  برای کارمزدهای مربوطه در نظر گرفته شده که در زمان تسویه وجوه مربوطه اعمال میگردد .
 تسويه حساب با مشتريان:
• آخرين مرحله از فرآيند معامله توسط مشتري، تسويه حساب نامبرده مي باشد. تسويه حساب بر حسب اينکه مشتري خريدار باشد يا فروشنده، از نظر دوره زماني تا حدودي متفاوت است. در حالتي که مشتري خريدار باشد، تسويه حساب پس از صدور اعلاميه خريد توسط بورس و روشن شدن وضع حساب مشتري در کارگزاري ممکن خواهد بود. اما در صورتي که مشتري فروشنده باشد، تسويه حساب چهار روز کاري بعد صورت مي پذيرد. براي مثال اگر سهم در روز شنبه به فروش برسد روز چهارشنبه کارگزار وجه مشتري را به حساب وي واريز مي نماید.که به این زمان  اصطلاحاً 3T+اطلاق مي¬گردد.