نطارت بانکی در ژاپن

در ژاپن بازرسی ناگهانی و بدون اطلاع قبلی مرسوم نیست،زیرا بانکی که قرار است بازرسی شود،نیازمند فرصتی برای تهیه گزارشهای اولیه همراه با جزئیات آماری است که می باید قبل از شروع کاردر اختیار بازرسان داده های مالی را که از بانک دریافت کرده اند،تجزیه و تحلیل مورد لزوم برای این مرحله را تهیه می کنند،به خصوص آنها مواردی از قبیل گرایشات سودآوری،وامهای سررسید گذشته،استانداردهای تأمین اعتبار،کنترلهای داخلی و نسبتهای سرمایه به دارایی را در بانکهای مشابه (از نظر اندازه و فعالیت)مقایسه می کنند.به این ترتیب آنها قسمتهای سؤال برانگیز وضعیت بانک را بررسی کرده و در قدم اول بخشهایی را که با مشکل روبه رو هستند،مشخص می کنند.بعد از اتمام این مرحله،کار اصلی بازرسی مستقیم به صورت گفت و گو با مدیر بانک و رؤسای ادارات آغاز شده و به دنبال آن داراییهای بانک ارزیابی می شود و سپس بازدید از شعب به عمل می آید.ابتدا با هر یک از مدیران و رؤسای ادارات بانکها درباره مسائلی از قبیل خط مشی تجاری،مشکلات جاری مدیریتی و مدیریت ریسک گفت و گو به عمل می آید.مذاکرات مذکور،در مجموع به ارزیابی شایستگی مدیریت عامل بانک کمک کرده و مهارتهای آنان در برنامه ریزی بلند مدت و شناسایی انواع مختلف ریسک مالی مشخص می شود بازدید از شعب داخلی بانک مورد نظر (شعب منتخب) برای ارزیابی مدیریت شعبه و عملیات آن صورت می گیرد.در طول مدت بازرسی،توجه خاصی بر شایستگی بانک در زمینه مدیریت ریسک معطوف می شود.
پس از بازرسی مستقیم،گروه بازرسان،برداشتهای اصلی خود را به مدیریت اداره نظارت بر بانکها ارائه می کنند.سپس در یک جلسه،سرپرست گروه بازرسی نتایج کار و فرامین لازم برای رفع مشکلات را به مدیران بانک بازرسی شده ارایه می دهد و همچنین خلاصه‌ای از ارزیابی بازرسان از بانک مربوط تهیه می شود و در نهایت،گروه مذکور نسبت به تهیه گزارش بازرسی با ذکر کلیه جزئیات برای استفاده داخلی اقدام به عمل می آورند.
روش ارزیابی کیفیت دارایی
ارزیابی کیفیت دارایی مهمترین قسمت بازرسی مستقیم است که به طور اساسی در برگیرنده داراییهای مسئله دار (Problem Assets) و محاسبه نسبت این داراییها برای محاسبه و ارزیابی سلامت آن (کیفیت دارایی) است،تلاشها در این مرحله در زمینه ارزشیابی هر یک از داراییها مختلف بانک،مانند وامها (شامل ضمانت نامه های پرداخت)،اوراق بهادار سرمایه گذاری،پیش پرداختهای موقتی مستغلات بانک،اقلام زیر خط ترازنامه و غیره معطوف می شود.
ارزیابی کیفیت وامها بسیار مهم بوده و بازرسان وامهای مسئله دار (Problem Loans) را در یکی از سه گروه زیر براساس عواملی از قبیل توانایی بازپرداخت وام گیرنده،منابع مالی و قدرت نهایی وصول وامها،طبقه بندی می کنند:
گروه L (Loss):این نوع وام قابل وصول تلقی می شود.زیرا وام گیرنده توانایی و تصمیم پرداخت آن را ندارد.
گروه D (Doubtful):وصول این گروه از وامها در مجموع مشکل است،زیرا وام گیرنده با مشکلات مالی دست به گریبان است.
گروه S (Substandard):وامهایی که از نقطه نظر نقدینگی ضعیفند،یا غیر نقد هستند،یا سررسید گذشته و یا پس از گذشتن سررسید،زمان بندی مجدد شده اند و همچنین وامهایی که از طریق کاهش نرخ بهره باعث کاهش سودآوری می شوند و یا منابع برای اهداف نامناسب به کار گرفته شده اند،همگی در این گروه طبقه بندی می شوند.گرچه از نقطه نظر قابلیت وصول این وامها نگرانی وجود ندارد.
مدیریت ریسک
تأکید مهم دیگر بازرسی مستقیم،توانایی اعمال مدیریت برروی انواع مختلف ریسک است.در سال 1987،بانک مرکزی ژاپن فهرستی در رابطه با مدیریت ریسک را برای کلیه مؤسسات بانکی که تحت نظارت مستقیم آن بودند ارسال کرد.ریسکهای مورد نظر در سه گروه مورد ارزشیابی قرار می گیرند:
الف)- مدیریت «ریسک اعتبار» (خطر عدم اجرای تعهدات از سوی طرف مقابل) که شامل اقلام زیر است:
1- داراییهای قطعی ترازنامه (داراییهای داخلی):
- ارزیابی گذشته
- امنیت اعتبار
- وجود انضباط در وام دهی
- سیستم حمایت کننده کامپیوتری
2- داراییهای قطعی ترازنامه یا داراییهای بالای خط ترازنامه (داراییهای خارجی):
- تجزیه و تحلیل ریسک کشور طرف قرارداد یا معامله
- مدیریت اعطای وام به کشورهای بدهکار
- ارزیابی ریسک تجاری
- مدیریت ریسک تجاری و امنیت اعتبار
- مدیریت سود جهانی
3- اقلام احتمالی (خارج از ترازنامه)
- آشکارسازی (در حد نیاز)
- مدیریت داده های مالی
- اعمال محدودیت برای وام گیرنده
- ایجاد محدودیت برای نسبتهای مالی
ب- مدیریت «ریسک بازار» شامل:
1- ریسک نرخ بهره،ریسک نوسان قیمت،ریسک نقدینگی و ریسک نرخ ارز
2- انواع معاملات واقعی و احتمالی (خارج از ترازنامه)
3- مدیریت دارائی- بدهی
ج- کنترل «مدیریت ریسک»شامل:
1- ریسک عملیات روزنامه،سیستم کنترل داخلی
2- ریسک اجرایی،آگاهی مدیران ارشد از ریسک به منظور کسب توانایی برای اداره کردن شعب داخلی و خارجی
بازرسی مستقیم شعب خارج
بانک مرکزی ژاپن،نظارت بر شعب بانکی مستقر در خارج از ژاپن را به عنوان یکی از معیارهای «اصل نظارت یکپارچه» مدنظر قرار داده و با یکی از دو روش زیر به انجام آن می پردازد:
الف)در مورد بانکهای بزرگ،گروهی از بازرسان برای انجام بازرسی مستقیم شعب اصلی بانکها که در نیویورک،لندن،لس آنجلس و سایر مراکز عمده مالی واقع شده اند،اعزام می شوند.
بازرسان مذکور کیفیت دارایی شعبه و وضعیت تجاری آن را مورد بررسی قرار می دهند.
ب)در مورد بانکهای کوچکتر،تیم بازرسان سالی 4 بار برای انجام بازرسی مستقیم شعب 3 یا 4 بانک منتخب واقع در هر بازار عمده مالی (اروپا،آسیا و اقیانوسیه و کرانه های غربی و شرقی آمریکا)اعزام می شوند.
در کشور ژاپن چهارچوب نظارتی بانک مرکزی به شرح زیر است:
*روش دوگونه بازرسی مستقیم و غیر مستقیم:
در بازرسی بانکهای خصوصی،بانک مرکزی ژاپن روش بازرسی را هردو یا سه سال یک بار و روش غیرمستقیم را روزانه به کار می برد.
در بازرسی بانکها خصوصی،بانک مرکزی ژاپن روش مستقیم بازرسی را هر دو سال یک بار و روش غیرمستقیم را روزانه به کار می برد.
این رویه آنها را قادر می سازد تا ضمن ارایه تصویر روشنی از وضعیت مالی بانک،مشکلات را مشخص و درصورت لزوم به ارایه فرامین و انجام عملیات اصلاحی بپردازند.اداره نظارت بر بانکهای بانک مرکزی،به صورت سازمان یافته مسئول انجام بازرسی مستقیم است و در مقابل اداره «مدیریت اعتبار و بازار» با بازرسی غیرمستقیم بانکها سرو کار دارد.به علاوه اداره «سیستمهای مالی و پرداخت» بانک مذکور نیز مسئول نظارت بر کار بانکها است و به سیاستگذاری نظارتی در سطح کلان می پردازد.
*سیستم نظارت غیرمستقیم:
در کنار روش بازرسی مستقیم،نظارت غیر مستقیم مؤسسات مالی به صورت روزانه انجام می شود.روش مذکور در کشور ژاپن تنها به وسیله «اداره مدیریت اعتبار و بازار» اعمال می شود و «اداره نظارت بر امور بانکها»نقش اندکی را در این مورد ایفا می کند.وظیفه هریک از دو اداره مذکور به شرح زیر است:
الف)- وظیفه «اداره مدیریت اعتبار و بازار»در نظارت غیرمستقیم:
اداره مذکور در انجام این وظیفه دو هدف را دنبال می کند.هدف اول اجرای سیاست پولی به صورت کارآ و مؤثر است و برای این هدف،اداره مذکور رشد سپرده ها و وامهای بانکی و همچنین عواملی از قبیل تغییر تقاضا برای وجوه را دنبال می کند.هدف دوم اجرای سیساتهای احتیاطی در سطح کلان است.روشهای نظارت احتیاطی برای پیگیری اهداف ذکر شده به این شرح است:
1)نظارت بر نقدینگی:
*نظارت بر وضعیت نقدینگی بانک در مورد پول رایج کشور (ین):
بانک مرکزی ژاپن در کنترلهای روزانه،تغییرات نقدینگی بانکهایی را که در بازار پول فعال هستند،پیگیری می کند.در پاسخ این سؤال که آیا پیش بینی های مربوط به وضعیت نقدینگی روزانه منطقی است یا خیر؟عواملی از قبیل سطح استقلال بانک از اتکاء به منابع بازارهای پول مدنظر قرار گرفته و همچنین توجه خاصی به نرخ بهره مورد انتظار هر بانک و نرخ بهره معاملات آربیتراژ معطوف می شود.
*بررسی وضعیت ارزهای مختلف در نقدینگی بانک:
بانک مرکزی بررسی می کند که آیا بانکها میزان نیاز روزانه خود به ارزهای مختلف را پیش بینی کرده اند یا خیر؟و آیا آنها خط اعتباری اضطراری با سایر بانکها برای رفع نیازهای فوری خود تدارک دیده اند؟
*هماهنگی با معاملات مالی بین المللی:
تأکید بر این نکته که آیا بانکها خود را با معاملات مالی جهان تطبیق داده اند و به طور مؤثر از لحاظ ریسک نقدینگی براساس کی اصل جهانی که پوشش دهنده شعب آنها در خارج باشد،اقدام کرده اند.
2)نظارت همه جانبه بر فعالیتهای بانک
بررسی خط مشی ها و فعالیتهای کلی بانکهای انفرادی (بانکهایی که به صورت پیوسته نیستند)هدف دیگری است که مدنظر قرار می گیرد.بانک مرکزی ژاپن از طریق تماسهای روزانه،فعالیتهای بانکی انفرادی را با نظرات بر موارد زیر پیگیری می کند:
- بررسی خط مشی (خط مشی موجود برای هرگونه فعالیت اقتصادی شعب داخلی و خارجی)
- انجام اقدامات لازم برای تطبیق با آزادسازی مالی.
- گسترش فعالیتهای بین المللی.
- گسترش رشته های جدید و معاملات احتمالی،(خارج از ترازنامه)
- کوشش برای رسیدن به استاندار کفایت سرمایه.
- بررسی عملیات کمکی شعب داخلی و خارجی.
- مدیریت دارایی و بدهی.
به علاوه بانک مرکزی ژاپن،کارایی مدیریت ریسک بانکها را بررسی می کند و در صورت نیاز نظرات اصلاحی خود را به آنها ارایه می دهد.
3)نظارت بعد از بازرسی:
سومین وظیفه نظارت احتیاطی،پیگیری نتایج بازرسیهای مستقیمی است که قبلاً صورت گرفته است.در عمل،«اداره مدیریت اعتبار و بازار»،رسیدگی معمول بر کار مؤسساتی را بر عهده دارد که قبلاً بازرسی مستقیم روی آنها صورت گرفته و در بخشهایی از آن،مشکلاتی از قبیل تنزل کیفیت دارایی یا قصور در مدیریت ریسک،مشاهده شده است.
بررسی های مذکور سبب افزایش توانایی نظارت در بهبود وضعیت مؤسسه بازرسی شده می شود.در این مرحله توجه خاصی بر تلاشهای مؤسسه مذکور در زمینه تثبیت مدیریت ریسک اعتبار و تجزیه و تحلیل آن معطوف می شود.انجام این روش بانک مرکزی ژاپن را قادر می سازد تا با برقراری ارتباط دایم میان روش مستقیم بازرسی و روش غیرمستقیم آن باعث افزایش کارایی بازرسی و روش غیرمستقیم آن باعث افزایش کارایی بازرسی مستقیم شود.
نقش شعب بانک مرکزی ژاپن در امر نظارت
بانک مرکزی ژاپن دارای 33 شعبه است که ارتباط نزدیکی با تلاشهای نظارتی «اداره مدیریت اعتبار و بازار» و «اداره نظارت بر بانکها» دارند.به علاوه در مرحله نظارت بر بانکها» دارند.به علاوه در مرحله نظارت بعد از بازرسی،آنها مسئول نظارت بر معاملات تجاری بین بانکهای ناحیه‌ای و بانکهای شینکین (Shinkin Bank) هستند.
انجام روش نظارت غیرمستقیم توسط اداره نظارت بر بانکها
تأکید اداره نظارت بر بانکها بر استفاده غیرمستقیم عمدتاً رسیدگی به وضعیت بانکهایی است که با مشکل روبه رو هستند و پس از بررسی،روشها و ابزار اصلاحی در اختیار بانکهای مورد بحث گذارده می شود.وظیفه دیگر اداره نظارت بر بانکها،گردآوری آمارهای مالی براساس گزارشها و تجزیه و تحلیل معمول عملکرد بانکهای ژاپنی است.
همکاری میان اداره های مختلف بانک مرکزی در زمینه اعمال نظارت
همکاری میان اداره های مختلف بانک مرکزی در زمینه اعمال روش مستقیم و غیرمستقیم نظارت به صورتهای زیر انجام می گیرد:
- نتایج به دست آمده از بازرسی مستقیم به «اداره مدیریت اعتبار و بازار»و سایر اداراتی که مسئول انجام بازرسی مستقیم هستند،ارسال می شود.
*بانک مرکزی ژاپن دارای 33 شعبه است که ارتباط نزدیکی با تلاشهای نظارتی،اداره مدیریت و اعتبار و بازار و اداره نظارت بر بانکها دارند.
*تأکید اداره نظارت بر بانکها بر استفاده از نظارت غیرمستقیم عمدتاً رسیدگی به وضعیت بانکهایی است که با مشکل مواجه هستند.
*بازدید از شعب داخلی بانکها برای ارزیابی مدیریت شعبه و عملیات آن صورت می گیرد.
- قبل از انجام بازرسی مستقیم،ادارات مسئول انجام نظارت غیرمستقیم یک گروه بازرسی مستقیم تشکیل می دهند و با ارایه جدیدترین آمارها به این گروه تلاش می کنند که کارآیی انجام بازرسی مستقیم افزایش یابد.
- کارکنان «اداره مدیریت اعتبار و بازار» بانک مرکزی ژاپن و شعب آن که موظف به انجام نظارت غیرمستقیم هستند،اغلب اوقات به طور مستقیم در انجام بازرسی مستقیم بانکها مشارکت می کنند،از این رو شرایط بانک مورد نظر،از هر دو جنبه روش مستقیم و غیرمستقیم،تحت نظر آنها قرار می گیرد.
- کارکنان مسئول انجام بازرسی غیر مستقیم،از طریق برقراری تماس روزانه با بانکها و آشنا شدن با مشکلات آنها،جدول برنامه بازرسی مستقیم بعدی را تهیه می کنند.
راهنمایی بانکها براساس نتایج حاصل از بازرسی مستقیم.
الف)- روشهای راهنمایی مؤسسات مالی:
پس از اتمام بازرسی،گردهمایی نهایی با حضور مدیرعامل و رؤسای بانک مورد نظر برای ارایه نتایج کار تشکیل می شود.سرپرست تیم بازرسان،خلاصه‌ای از نتایج به دست آمده را اعلام می کند که هدف از ارایه آنها،مشخص کردن مشکلات و ارایه راه حلهای مناسب است.بانکی را «بانک مسئله دار» می گویند که انجام بسیاری از روشهای اصلاحی متوجه بانک مورد نظر است و به طور اخص،تأکید بانک مرکزی ژاپن در فرمهای مدون (کتبی) مشخص کردن بخشهایی است که نیازمند به کارگیری روشهای اصلاحی برای حل مشکلات خود هستند.ارایه گزارشهای دوره‌ای از سوی بانک که نشان دهنده روند پیشرفت کار و اصلاح امور باشد،امری ضروری است.
ب- راهنمایی و ارائه اظهارنظر از سوی بازرسان:
هدف از ارائه راهنماییها اصلاح مشکلات موجود در بانکهایی است که بازرسی مستقیم در آنها صورت گرفته است.بخشهایی که عملیات اصلاحی در آنها صورت می گیرد،به شرح زیر هستند:
1- اختلال در کیفیت دارایی،کمبود ثبات مالی (کفایت سرمایه) و اعمال مدیریت نامناسب در ریسک اعتباری که از موارد زیر ناشی می شوند:
- افزایش قابل توجه در نسبتهای دارایی طبقه بندی شده که از تمرکز بیش از حد روی ریسک های بالا و معاملات اوراق بهادار پدید می آیند.
- تجزیه و تحلیل نامناسب از پرسشنامه ها و تقاضاها برای وام و مراحل اجرایی اعطای آن به مشتری که ناشی از فقدان کنترل تقاضاها است.
- تمرکز بیش از حد در زمینه تصمیم گیری مدیران در مورد اعطای وام:این امر ناشی از فقدان کنترل جامع و سیستماتیک تقاضاهای واصله برای اخذ وامهای کلان یا توأم با ریسک است (مثال:وامهایی که فقط با تصویب هیئت مدیره امکان پرداخت آن وجود دارد)
2- کاهش در سودآوری و همچنین کاهش در نسبت سرمایه به دارایی.
3- عملکرد ضعیف در سرمایه گذاری اوراق بهادار:این امر ناشی از اعمال مدیریت نامناسب در این قبیل سرمایه گذاریهاست.
4- بی توجهی به اصل مدیریت ریسک در عملیات روزانه که به دلیل وجود سیستم نامناسب کنترل داخلی از قبیل فقدان چهارچوب برای کنترل مجدد و نبود دستورالعمل کافی برای انجام عملیات مربوطه به وجود می آید.
5- اعمال مدیریت نامناسب در زمینه ریسک نرخ بهره،ریسک نقدینگی،عملیات روزانه و معاملات احتیاطی (خارج از ترازنامه) نظیر:
- عملکرد نامناسب مدیریت دارایی- بدهی.
- وابستگی بیش از حد به بخش عظیمی از سپرده های مدت دار و سایر وجوهی که در بازار پول با افزایش قابل توجهی روبه رو می شوند.
6- اعمال کنترل نامناسب روی شعب داخل و خارج از کشور
جمع بندی و نتیجه گیری
1- روش نظارتی بر فعالیتهای بانکی ژاپن به دو شیوه بازرسی مستقیم و بازرسی غیرمستقیم صورت می گیرد این شیوه آنها را قادر می سازد،ضمن ارایه تصویر روشنی از وضعیت مالی بانک،به مشکلات و معضلات بانکی نیز واقف شده و در رفع آن بکوشند.
2- برای نظارت غیرمستقیم،اداره‌ای تحت عنوان اداره مدیریت اعتبار و بازار عهده دار این مهم است.
3- بانک مرکزی ژاپن،ضمن نظارت بر وضعیت نقدینگی بانکها،نظارت همه جانبه‌ای بر فعالیتهای بانک و نیز نظارت بعد از بازرسی دارد.
4- بین اداره های مختلف بانک مرکزی همکاری های متقابلی در زمینه اعمال نظارت وجود دارد.