بانکداری الکترونیک، ضرورت یا تعارف

یکی از استادان علوم اقتصاد در سخنانی عنوان کرده بود که در آینده بسیار نزدیک سواد افراد رابا میزان آشنایی آنها بارایانه می‌سنجند واگرکسی از این علم بهره نبرده باشد همچون یک فرد بی سواد در ارتباط بادنیای روز بامشکل روبروخواهد شد.
رایانه ای شدن بسیاری از امورورسوخ تدریجی این فن آوری نوین جهانی که روز به روز درحال گسترش وتکامل است نسان امروزی رادرحای جای جهان به این تدبیر کشانده که خودرابا این دسناورد بشری همگام سازد.
رایانه.اینترنت.وب. ماهوارهو...تمامی این فن آوریها یعنی میان برزدن دررسیدن به هدف.استفاده ازاین تجهیزات مختص به یک بخش خاص مثل ثزشکی.روزنامه نگاری.بانکداری. ارتباطات و...نیست بلکه این فن آوریها راهها یی برای استفاده بشر ازبخشهای مختلف زند گی اجتماعی است.ازین رو مشاهده می‌شود که بسیاری از سازما نها ومراکز دولتی و خصوصی سعی دارند که از فن آوریهای روز استفاده کنند که یکی از آنهاه بانکها هستند.همایش بانکداری الکترونیک.استفاده از کارتهای اعتباری همچون سپهر کارت و تدوین جزوات موضوعی در این خصوص اهمیت به روز شدن را نزد بانکها دوچندان کرده است.
فصلنامه بانک به منظور تبیین جایگاه و اصولاً نیاز وجود بانکداری الکترونیک و موانع و یا مزایای این نوع بانکداری میزگرد تخصصی خود را به بحث روز بانکداری الکترونیک اختصاص داده است.
در این میزگرد:دکتر مسعود عابسی استاد دانشگاه تهران،مهندس تورج عباسپور مدیرعامل شرکت ماشینهای اداری خوارزمی آقای سعید شیخانی کارشناس بانکی به بحث و تبادل آرا پرداختند.با هم این بحث را پی می‌گیریم.
فصلنامه بانک:در ابتدا به عنوان مقدمه بهتر است از تعریف پول الکترونیک و بانکداری الکترونیکی آغاز کنیم و این بحث که اصولاً بانکداری الکترونیکی چیست؟
دکتر مسعود عباسی:باید گفت این فن آوری در همه زمینه‌های زندگی بشر تأثیر گذاشته و ماهیت تأثیر،تغییر در محتوای فعالیتها نبوده،بلکه بیشتر در فرآیند انجام فعالیت بوده است.به بیان دیگر،بانکداری الکترونیک با روش قبل از نظر محتوا و فعالیت ایجاد نمی‌کند،همان طوری که در تجارت نیز چنین است که ماهیت آن از ابتدا تاکنون عبارت از مبادله کالا یا خدمات بوده است.در بانکداری هم ماهیت مشخص است؛یعنی انجام عملیات مشخص مالی و ارایه خدمات مالی به مشتریان و...
مهندس تورج عباسپور:ضمن تأیید سخنان جناب دکتر عابسی باید اذعان داشت که بانکداری الکترونیک استفاده از فن آوری روز و اطلاعات جدید در عملیات بانکی است؛درواقع بانکها با استفاده از فن آوری ارتباطات و کاربرد علایم الکترونیکی به جای پول فیزیکی،عملیات پولی.مالی و سرمایه گذاری خود را انجام می‌دهند.
باتوجه به مسئله بحث تنوع خدمات بانکی در جهان که باتوجه به فن آوری اطلاعات در اختیار مشتریان قرار می‌گیرد،پیش می‌آید که باید مورد توجه قرار گیرد.
استفاده از فن آوری اطلاع رسانی در بانکداری سرعت کار را افزایش و تسهیلات جدیدی به مشتریان ارایه می‌دهد.از سوی دیگر تصمیم گیری در عملیات بانکی سهلتر انجام می‌گیرد و این مزیتی است نسبت به سیستمی که چنین فن آوری را به کار نمی‌گیرد.
بنابراین فکر می‌کنم که باید راههای رسیدن به بانکداری الکترونیکی را شناخت و با چگونگی حرکت به سمت آن آشنا شد و باید ضوابط و مقررات جدیدی که لازم است در پی اجرای سیستم بانکداری الکترونیک تدوین گردد،مشخص شود.
سعید شیخانی:واژه بانکداری الکترونیک به دوصورت تعریف می‌شود:یکی ارایه خدمات بانکی با استفاده از سیستم الکترونیکی و دیگری خدمات الکترونیکی بانکی.اگر تعریف اول را درنظر بگیریم،بحثی قدیمی را پیگیری می‌کنیم مثل استفاده از تلکس و تلگرام که از قبل در بانک به کار برده شده است که این بحث جدیدی نیست.
دکتر عباسی:بانکداری الکترونیکی مجموعه نرم افزاری و سخت افزاری است که فرآیند انجام فعالیتهای بانکی را تغییر داده است.
بحث بانکداری الکترونیکی از آن رو جدید است که ارایه خدمات الکترونیکی مدنظر است؛تفاوت این دو در تعریف اتوماسیون بانکی و بانکداری الکترونیکی است.در اتوماسیون بانکی شعب مجهز به کامپیوتر می‌شوند و در مقابل افراد رایانه قرار می‌گیرد،اما وقتی می‌خواهید چک را نقد کنید باز هم باید همان دو امضای سیستم سابق وجود داشته باشد؛یعنی در واقع زیرساخت بانک تغییری نکرده،بلکه در اتوماسیون از رایانه برای تسهیل کار استفاده شده است،اما در بانکداری الکترونیکی زیرساخت بانک به طور کامل عوض می‌شود.ضمن اینکه بانکداری الکترونیک دارای شاخه‌های مختلفی مانند سوییفت،بانکداری اینترنتی،پول الکترونیکی یا کارتهای بانکی است.تغییر در عملیات بانکی به اهداف ما بستگی دارد و اینکه منظور نظر ما از بانکداری الکترونیک چیست؟
منظور این است که بانکداری الکترونیک صرفاً در زیرساختها تغییری ایجاد نمی‌کند بلکه به صورت هدفمند پیش می‌رود یعنی اگر می‌خواهید خدمات الکترونیک ارایه کنید،باید بدانید کدام یک از شاخه‌های بانکداری الکترونیکی را انتخاب می‌کنید.
فصلنامه بانک:با دو ابزار سخت افزاری و نرم افزاری وارد سیستم بانکداری می‌شویم.حال در هر کدام چه تغییراتی باید انجام شود؟و چه تغییراتی باید در بانکها ایجاد شود و احتمالاً سیستمهای مخابراتی و ابزار مربوط به آن خارج از حیطه بانک باید چه تغییراتی کنند به ویژه از جنبه استانداردسازی علایم و نشانه ها؟
دکتر عابسی:فکرمی کنم بانکها بادوبحث روبه رو هستند. یکی گرفتن فن آوری وساختارسازی برای تأمین تجهیزات مربوطه ودیگر بحث ساختاری است:که بانکها باامری مهمتر از خرید و به خد مت گرفتن فن آوری مواجهند که این افن آوری مانند سایرفن آوری‌های دگیر تبعات ودستاوردهای دیگری رابه دنبال دارد.
اما مهمترین بحث بانکها روی مسئله ساختار است؛این فن آوری نه تنها بر نرم افزار.بلکه بر افراد نیز تأثیر می‌گذارد.پس افراد باید نگرش نوین به این فن آوری پییدا کنند.باید آموزش دید ودر حیطه فرهنگی اقداماتی انجام داد تاتغییر رفتاری در مشتریان هم مد نظر قرارگیرد.
بیشترین نگرانی ازجانب بانک.مسئله اشتغال است.زیرا با ورود این سیستم بسیاری از شغلهای موجود از بین می‌روند.
اگر برای کسانی شغلشان را از دست می‌دهند فکری نشود،باتوجه به بیکاری که مسئله روز کشور است،این برای ما مشکل ساز می‌شود باید این را هم بدانیم که این فن آوری اینقدر فشار می‌آورد تا راهی پیدا کند و وارد جامعه شود.به نظر من اگر این تقسیم بندی یعنی بحث سخت افزار و نرم افزار و آمادگی ساخترای به درستی انجام گیرد،پاسخ پرسش مشروحه مهیا میشود.
مهندس عباسپور:به نظر می‌رسد بانکهای ایران به این نتیجه رسیده‌اند که رسیدن به بانکداری الکترونیکی با استفاده از فن آوری اطلاعات برای انجام عملیات بانکی و مالی ضروری است.وقتی بحث فن آوری مطرح می‌شود.باید به طور عام در عملیات قابل اجرا باشد؛یعنی بانکها باید بدون محدودیتهای جغرافیایی و زمانی به ارایه خدمات به مشتریان بپردازند و این با بانکداری الکترونیکی قابل اجرا است.
اما با نگرش سیستم بانکداری سنتی و محدودیتهای سازمانی،رسیدن به بانکداری نوین و تکنولوژیکی امکان پذیر نیست و تغییر نگرش مدیران ضروری است.
بحث دیگر این است که ما هنوز کاغذ و امضاء را با همان عملیات دستی دوباره به کامپیوتر برده‌ایم و می‌بینیم که ثبت.هم کامپیوتری است و هم دستی.ضمن اینکه باید در قوانین قضایی نیز تجدیدنظر شود.مثلاً در عمل امضاء و نمونه آن به صورت الکترونیکی برای قوانین قضایی مورد قبول باشد و بانکها نیز باید به سیستمهای الکترونیکی اعتماد کنند زیرا این سیستمها به علت گستردگی و انعطاف پذیری احتیاج به امنیت دارند که این کارتهای مغناطیسی به کارتهای هوشمند رسیده‌اند و این به دلیل امنیت بالای کارتهای هوشمند نسبت به کارتهای مغناطیسی است و دیگر انعطاف پذیری و قابلیت اطمینان و بی نیازی کارتهای هوشمند به سیستمهای ارتباطی خاص است.علاوه بر بسترسازی فرهنگی در درون سازمان،اقدامات برون سازی نیز باید انجام گیرد.مثلاً شرکت مخابرات با شرکتهای مربوطه برای ایجاد ارتباطات در سراسر کشور باید اطمینان لازم را برای بانکها ایجاد کنند تا بتوانند با خاطر آسوده خدمات خود را در سراسر کشور با گارانتی ارایه دهند گرچه بانکها به سمت شبکه خصوصی ارتباطی رفتند اما از لحاظ اقتصادی و فنی از مخابرات کشور برای ارتباط با مشتریان استفاده کردند.بنابراین رسیدن به بانکداری الکترونیک مشکل نیست.اما بانکها باید مطمئن شوند که مورد هجوم مهاجمان الکترونیک قرار نمی‌گیرند و با این هجوم به حداقل می‌رسد.
در بانکهایی که امکان ارتباط را از طریق بانکداری الکترونیکی برقرار کرده اند،هرکس می‌تواند در خانه خود بنشیند و از طریق سیستم به خدمات بانکی دسترس پیدا کند.
دکتر عابسی:ما همواره بهترین ماشین و سخت افزار و نرم افزار را وارد می‌کنیم اما نمی‌توانیم از آنها به نحو شایسته استفاده کنیم.
اکنون در بانکداری الکترونیکی جهانی،مشتری با تلفن همراه در ماشین خودش حساب بانکی اش را بررسی می‌کند و کارها و عملیات بانکی مورد نظرش را نجام می‌دهد؛حتی پرداخت هزینه‌های آب و برق و تلفن هم امکان پذیر است این محصول بانکداری الکترونیکی است.
فصلنامه بانک:باتوجه به مطالب مطروحه آیا ما از نظر فنی زیرساخت لازم برای این کار را داریم و این کار را داریم و این امر برای سیستم بانکی به صرفه است؟
مهندس عباسپور:زیرساخت فنی را باتوجه به پروژه‌های جدید باید مخابرات تأمین کند.خوشبختانه مخابرات با اقدامات خود بستر ارتباطی مناسبی را برای ارایه خدمات به همه استفاده کنندگان اعم از بانکها یا سازمانها و ادارات ایجاد کرده است.درحال حاضر،شبکه بانکی کشور از شبکه ارتبطاطی خصوصی خود استفاده می‌کند،اما هزینه نگهداری آن توجه به فراهم نبودن بستر مخابراتی باید قابل توجیه باشد،اگر مخابرات زمینه لازم را فراهم کرد،بانکها با تضمین داده شده از سوی مخابرات خود را به سیستم ارتباطی متصل می‌کنند.اما اکنون بانکهای کشور از این سیستمهای ارتباطی با هزینه بالا استفاده می‌کنند.
شیخانی:این که آیا استفاده از خدمات الکترونیکی مقرون به صرفه است،بستگی به هدف بانکها دارد.می گویند بانکداری الکترونیکی مشتری را از شعبه دور می‌کند،چون وظیفه بانک اخذ قبض آب و برق و تلفن یا پرداخت پول نقد نیست بلکه وظیفه آن سرمایه گذاری و ارایه مشاوره به سرمایه گذاران یا ورود به بازار بورس یا بازار ارز تأمین می‌شوند تا اعتبارات اسنادی یا خدمات مشابه آن که ما انجام می‌دهیم.
برخی می‌گویند با الکترونیکی شدن بانکها کارمندان کاهش می‌یابند،درحالی که میبینیم بانکها با سرعت درحال گشایش شعبه هستند؛یعنی نه تنها نیروی انسانی بانکها کاهش نیافته،بلکه مهندسانی را در اختیار گرفته‌اند تا ماشینهای الکترونیکی و رایانه‌ها را نظارت کنند:از این رو مقرون به صرفه بودن به هدف بستگی دارد.
در مورد زیرساختها هم باید گفت:بانکداری الکترونیکی به دوصورت ارایه شده است:یکی جزیی از خدمات بانکی ماست که درحال حاضر وجود دارد.مثلاً وظیفه بانک انتقال منابع.
اعطای تسهیلات و گشایش حساب برای نگهداری سپرده‌های مردم است و در کارتهای بانکی نیز چنین کاری انجام می‌شود.
نکته دیگر این که خدمات بانکداری الکترونیکی را از خدمات فعلی جدا کنیم؛یعنی خدمات را از سیستم بانک خارج کرده و تحت نظارت یک شرکت خارجی قرار بدهیم.چه این شرکت خارجی را بانک ایجاد کرده یا این که شرکتی خصوصی بوده باشد.
به هرحال هدف اصلی بانکداری الکترونیکی،کاهش هزینه بانکها است،ولی در ایران هزینه‌ها کاهش نیافته است.
دکتر عابسی:درخصوص اشتغال منظور من کاهش نیروی انسانی توسط بانکداری الکترونیکی نبود.بلکه کارکنان را به شکل فعلی کاهش می‌دهد،اما این کار بسترهای جدیدی ایجاد می‌کند که جبران مافات را می‌کند،منتها عدم برنامه ریزی و عدم زمینه سازی از یک محیط به محیط دیگر،کاهش نیروی انسانی و عدم اشتغال را به دنبال دارد و معضل هم ایجاد می‌کند.
قرن21 را می‌توان عصر اقتصاد اطلاعات دانست؛عصری که اطلاعات ارزش افزوده به وجود می‌آورد تا جایی که حذف یک نوع فن آوری به حدی مقبولیت همگانی می‌یابد که به شما می‌گویند نفت شما را نمی‌خریم مگر اینکه امکانات تجارت الکترونیکی داشته باشید.از این رو باید به سرعت اقدام به خرید فن آوری جدید کنیم.
از لحاظ زیرساخت فنی مجموعه ای آمادگی لازم را دارد که در بایدها محصور نشده باشد.پس اگر موضع انفعالی بگیریم،هزینه زیادی را می‌طلبد و هدف این است که هزینه‌ها به حداقل رسانیده شوند که این با برنامه ریزی ممکن است.
مثلاً باید بررسی شود که از لحاظ ساختهای فنی چقدر سرمایه لازم است و چه زمانی طول می‌کشد؛اگر سوابق فن آوری در کشورها بررسی شود،برای استقرار آن یک سری هزینه لازم است.
مهم این است که از تکنولوژی درست استفاده شود.مثلاً دربخش اتوماسیون یا بخشهای دیگر از جمله صنعت،با تجربه ای داریم،خیلی موفق نبوده ایم.ما همواره بهترین ماشین و سخت افزار و نرم افزار را وارد می‌کنیم،اما نمی‌توانیم از آنها به نحو شایسته استفاده کنیم و این مجموعه ماشین آلات هیچ گاه محصولات با کیفیتی ارایه نمی‌دهند.
دلیلش این است که تکنولوژی حلال مشکلات ما نیست و باید برای استفاده از تکنولوژی خود را آماده کنیم.یک راه حل انجام کار تحقیقاتی است.مثلاً بانک باید برای بررسی،یک تیم تحقیقاتی داشته باشد.برای جاانداختن این پدیده در اذهان باید به دنبال این باشیم که مدیرانمان در آینده چه آموزشهایی ببینند؛یعنی سرمایه گذاری روی افراد انجام شود تا بتوان از تکنولوژی به نحو بهینه استفاده شود و این سرمایه گذاری شامل برنامه‌های کوتاه مدت و بلند مدت است و باید بر روی آنها هزینه کرد.
فصلنامه بانک:به نظر شما انجام کارهای تحقیقاتی روی این موضوع دیر نیست؟
دکتر عباسی:خیر!روشهایی که اکنون وجود دارد،به فرض اگر طول عمر یک سیستم اطلاعاتی را 6ماه درنظر بگیریم،خیلی طولانی می‌دانیم.مثلاً نصب یک اتوماسیون بدون کاغذ در یک مجموعه اداری متوسط،بدون اغراق کمتر از یک ماه امکان پذیر است.حال اگر یک سری امکانات داشته باشیم می‌توانیم یک سیستم تکنیکی را پیاده کنیم،اما اگر افراد را آماده کنیم که دیگر نامه ننویسند یا اینکه امضای نامه شان الکترونیکی باشد،مدتی طول می‌کشد و باید آموزش ببینند و در این زمینه باید برنامه ریزی شود.
در اصل باید یک هدف مدنظر ما باشد،مثلاً به عنوان استراتژی بدانیم که 20سال دیگر در کجاییم،ولی برای استقرار و به کارگیری سیستم زمان زیادی نمی‌برد؛ضمن اینکه پایه ریزی باید انجام شود.مثلاً برخی شرکتها بدون نیاز به مخابرات کار انجام می‌دهند و مخابرات فقط می‌تواند از طریق مجاری قانونی جلوی آنها را بگیرد.شما می‌توانید تماس بگیرید و این ربطی به شرکت مخابرات ندارد.مثل یک شرکت خارجی که یک سیستم درست کرده و یک گوشی ساخته شده که شما در هر جای دنیا می‌توانید از آن استفاده کنید و پول هزینه آن را به یک شرکت خاص پرداخت کنید،می توانید در کشوری زندگی کنید که مخابرات نیز نداشته باشد.تا هنگامی که هزینه تلفن را پرداخت می‌کنید،خط تلفن موجود است.این از تأثیر فن آوری اطلاعات است و باید خود را برای پذیرش آن آماده کنیم.زیرا قدرت فن آوری بیشتر از ماست.فقط باید آن را اداره کنیم نه بالعکس،زیرا اگر او ما را شکل دهد عوارض ناگواری دارد.
فصلنامه بانک:حال این پرسش پیش می‌آید که ما می‌خواهیم فقط همگام با جهان اسم این بانکداری الکترونیکی را با خود یدک بکشیم یا اینکه واقعاً این نیاز در کشور احساس شده است.این نیاز چه بوده است؟
مهندس عباسپور:اکنون ضرورت رسیدن به بانکداری الکترونیکی محرز شده و مقاومت در بدنه ساختار اداری بانکها شاید به دلیل نداشتن شناخت و درک موضوع باشد.اما مدیران ارشد بانک نیز با اهمیت به کارگیری واقعی فن آوری مورد نیاز آشنایند.پیش از این بانکهای سنتی در رقابت با دیگر بانکها خدمات جدیدی برای جذب مشتری ارایه می‌کردند.منابع مالی و سپرده‌های مردمی جذب شده توسط بانک.هم برای سپرده گذار و هم برای منافع ملی کشور استفاده بهینه ای دارد.اگر سپرده‌های مردم پراکنده باشد و نتوانیم مدیریت دقیقی بر سرمایه‌های پراکنده داشته باشیم،نداشتن مدیریت درست یا عدم برنامه ریزی بر روی سرمایه‌های توزیع شده باعث نابودی منابع مالی می‌شود.
بانکها حتی اگر خصوصی باشند،درصورت جذب منابع می‌توانند با مدیریت صحیح اشتغال ایجاد کنند.امروز اعمالی از قبیل حساب در گردش،جایزه برای سپرده‌های قرض الحسنه از طریق قرعه کشی و پرداخت سود به سپرده‌های کوتاه و بلند مدت همه روشهای جذب منابع پولی مردم است.
در دنیای امروز رقابت بین بانکها در تکثر و تبلور جایزه‌ها و سپرده‌ها نیست،زیرا در بعد کلان یک سرمایه گذار یا یک دارنده منابع مالی کلان،از بانک توقعاتی دارد و توقعاتش با توجه به فن آوری ایجاد شده است.
مشتریان جدی و مهم بانک وقتی به بانکهای خارجی رجوع می‌کنند به خدمات جدیدی برخورد می‌کنند که می‌توانند آنها را از طریق اینترنت دریافت کنند و گرفتن این گونه خدمات بانکی نوین برای دارندگان حسابهای خارجی غیرممکن نیست.
پس باتوجه به شناخت ما از مشتری می‌باید خدمات بهتری عرضه کنیم که این امر در گرو فن آوری بانکداری الکترونیکی است که دارای خدمات شناخته شده است و هر روز نوع خدمات آنان درحال افزایش است.
ضمن اینکه مقاومت مدیران میانی،نگرانی از عدم اشتغال و بیکاری نیست،چون آنها متولی اشتغال نیستند،بلکه به نظر می‌رسد نداشتن درک صحیح از بانکداری الکترونیکی باعث این امر است.مدیران میانی اگر مزایای بانکداری الکترونیکی برای آنها و مشتریان و درنهایت منافع نهایی بانک را درک کنند،به آن اهمیت خواهند داد.راه رسانیدن مدیران میانی و افراد مقاوم درمقابل تکنولوژی جدید،آشناکردن عموم از مزایای بانکداری الکترونیکی است و این امر از طریق آموزش عمومی از رسانه‌های گروهی میسر است،چون مخاطبان ما تنها کارکنان بانکها نیستند،بلکه مشتریان نیز هستند.
ساختار درونی سازمان بانک نیز باید پذیرش این را داشته باشد تا مشتریان خدمات مطلوب را بگیرند.
دکتر عابسی:باید بین مطالعات و تحقیقات با دیگر عناصر هماهنگی ایجاد کنیم،یعنی امور تحقیقات باید در جامعه نهادینه شده و به صورت عادت درآید.
مهندس عباسپور:باید ضوابط و مقررات جدید که لازم است در پی اجرای سیستم بانکداری الکترونیک تدوین گردد،مشخص شود.
در زمینه پژوهش افرادی داشته باشیم به عنوان مغزافزار قضیه:اگر دقت کنید برای ما نرم افزار یا سخت افزار مهمند،اما به مغزافزار بهایی نمی‌دهیم،جدیدترین نرم افزار و گرانترین سخت افزارها را خریداری می‌کنیم مثل بهترین ساختمانها و غیره،اما مغز افزار مورد توجه قرار نمی‌گیرد،کشورهای دیگر این پدیده را مورد استفاده قرار می‌دهند و ما حاصل کار آن را به قیمت بیشتر می‌خریم.
اگر بانک تیم تحقیقاتی و مطالعاتی داشته باشد و اینها بتوانند پیش بینی کنند و در تصمیم گیریها به این گروه به صورت مقطعی نگاه نشود:یعنی به شکل فرهنگ درآید،دایم به ما اطلاعات می‌دهند،اما اگر شما یک تیم را مأمور تحقیق کنید 6ماه طول می‌کشد تا به شما گزارش دهد.
مهندس عباسپور:دیر و زود بودن مطالعه برای استفاده یا تغییر و تصمیم گیری چندان مهم نیست که به شکل پی در پی انجام شود،زیرا اگر شما صرفاً مطالعه کنید اعتبار آن تا زمان اجرا ازبین می‌رود،بلکه باید مطالعه و اجرا هماهنگ باشند و مطالعه تنها برای حرکت اولیه یک تقدم فاز دارد.
اما درباره دیر شدن باید بگوییم ما درحال حاضر از بانکداری الکترونیکی عقب هستیم.زیرا دیر جنبیده ایم،اما مطالعه عامل بازدارنده یا کند کننده نیست،مطالعه عامل رسیدن به مطلوبی واقعی و کیفی است.
دربرخی صحبتها با مشتریان متوجه می‌شویم که آنها نیز اعلام می‌دارند دیر شده و حالا که دیر شده باید کاری بدون مطالعه کنیم،اما با یک برنامه ریزی نگرانی مرتفع می‌شود.برای نمونه به خاطر مطالعه نکردن به اندازه 2برابر مطالعه کردن وقت تلف شده داشتیم.به همین دلیل مطالعه نکردیم تا تصمیم بگیریم و اساساً تا نقطه تصمیم برسیم،2برابر زمان مطالعه وقت صرف کردیم و این در تمامی سازمانها صدق می‌کند،یعنی یک مدیر درهنگام تصمیم گیری باید دیدگاه سنتی را کنار بگذارد و با استفاده از مشاوران به نقطه تصمیم برسد نه این که نگران باشد.
شیخانی:باید ببینیم کارتهای بانکی جایگزین چه چیزی شده‌اند.آمارهای قبلی نشان می‌دهد که 5درصد این کارتها جایگزین پول و 95درصد آن جایگزین چک شده است.
در سیستم سنتی،در معاملات،چک یک ابزار بسیار کلیدی است.مثلاً کارمندان در این وضعیت تورمی وقتی می‌خواهند چیزی بخرند،چک می‌دهند.در این وضعیت تورمی اگر کالا را حالا نخرید،چند ماه بعد باید گرانتر بخرید پس چک تبدیل به وسیله خرید و فروش اقساطی کالا شده است:یعنی بانکداری سنتی در مقابل بانکداری الکترونیکی درجامعه از مزیرتهایی برخوردار است و اگر می‌خواهید بانکداری الکترونیکی در جامعه رواج پیدا کند،باید مزیتهای بانکداری سنتی را از آن گرفت؛یعنی من وقتی چک را به شما می‌دهم می‌دانم که حداقل 48 ساعت طول می‌کشد تا شما آن را وصول کنید.
وقتی این چک مربوط به یکی از بانکها باشد از طریق اتاق پایاپای توسط بانک شما 24ساعت ارسال می‌شود.24ساعت درحال بازگشت است تا وصل شود.من می‌توانم از هنگامی که چک را به دست شما می‌دهم تا 48 ساعت خاطر جمع باشم.بحث این است که مزیتهای بانکداری سنتی را بگیرید تا بتوانید بانکداری الکترونیکی را رواج دهید.
یکی از بانکها پرداخت حقوق افراد را از طریق کارت برقرار کرده و این اجبار فرد را به سوی بانکداری الکترونیک سوق می‌دهد.الان بانکداری الکترونیک رواج می‌یابد و فردا بانکداری خانگی؛یعنی فرد در خانه همان کارت را به سیستم می‌دهد و آن را بدهکار یا بستانکار می‌کند.
بحث دیگر ترس مردم از سیستم الکترونیکی است و بانکها آن را توسط قراردادهایشان مضاعف کرده‌اند.مثلاً در صورت گم شدن کارت اگر رمز آن لو برود،مقصر مشتری است.بانک مرکزی نیز مشتری است.بانک مرکزی نیز مشتری را مقصر دانسته است.درصورتی که به 3طریق رمزلو می‌رود.اول وقتی مشتری کارت را در ATM ( ماشین خود پرداز عابر بانک ) قرار می‌دهد ویک نفر آن راپیدا می‌کند ودیگر از طریق سیستم مخابراتی شما وسوم از طریق رمز کامپیوتر.اما می‌دانیم 75 در صد تخلفاتی که روی کارت صورت گرفته،توسط کارمندان بانک انجام شده. ولی دراین سیستم همه تخلفات به گردن مشتری می‌افتد، در حالی که در کشورهای خارجی با خدمات بانکداری الکترونیکی این ریسک رابا بیمه پوشش می‌دهند.یعنی اگر کارت راگم کردید،در صورت اطلاع تا 48 ساعت هیچ پولی ازشما اخذ نمی‌شود، اگر تادو هفته بعد از مفقود شدن خبر دهید.50 درصدودر صورت گذشت یک ماه 100درصدهزینه باشماحساب می‌شود اینها تمهیداتی است که در بانکداری الکترونیکی انجام می‌شود.
فضلنامه بانک:برای وارد شدن به بانکداری الکرونیکی ترتیب اولویتها کدام است ودر این سیستم از کدام قسمت شروع کنیم واهداف مهم فعلی در سیستم بانکداری کداک است؟
شیخانی:
باید از قسمتهایی شروع کنیم که بستر آن ابتدا در خارج ایجاد شده باشد.مثلاً سوییفت راببینید چقدر در بانکها رواج پیدا کرد،علتش این است که بسترش در خارج از ایران بود، «ویزاکارت» یا «مسترکات» حدود 40 سال است که در خارج از ایران سا بقه فعالیت دارند.
ماباید همراه با کاربرد تکنولوژی بتیم امکان ورود آن راهم داشته باشیم.ما اکنون می‌خواهیم ازکارتهای بانکی شروع کنیم.این رامی شد ازروزاول شروع کرد.درحالی که کارتهای بانک یا سیستمهای دیگر بانکداری الکترونیکی مشکلات زیادی دارند که کشورهای خارجی باآنها روبه روشده‌اند واین تجربه‌ها رادارند. حالا می‌پرسیم چراباید این تجربه‌ها راتکرار کنم.
حالا چراما مجددأ این فراز ونشیبها را طی کنیم.کدام یک ازبانکها یمان از مشاور خارجی استفاده می‌کنند،در حالی که کشور بحرین سرمایه را خود کشور تأمین می‌کند،امامدیریت سیستم درد ست متخصص خارجی است. اکثر بانکها ی امارا تی نیز به همین گونه عمل می‌کنند. ما چند سالی است که در قسمت کارتهای بین المللی کار کرده ایم.اکثر مد یران ویزا مسئول کارتهای بین المللی بانکهای امارا تی اند،مدیران منطقه ای ویزا یعنی کسا نی که حرف زیادی برای گفتن دارند چون افرادی بودند که در این کار پخته شده‌اند.
پس اگر بخواهیم بانکداری الکترونیکی را در همه شعب بانکی شروع کنیم اول باید مشاوره بگیریم.اگر نمی‌توانیم.از یک خدمات استفاده کنیم که بسترش جایی موجوداست وما داریم تکنولوژی رابه داخل کشور منتقل می‌کنیم،بعد برویم به سمت بخشهای دیگر.الأن کارتهای بانکی در داخل کشور با بن بست مواجه شده‌اند.علتش گران بودن آنها برای سیستم بانکی است در صورتی که اگر بانکها روز اول با هم مشورت می‌کردند که هر عابر بانکی که 30 تا 40 میلیون دلار قیمت دارد،هر کدام منطقه ای از کشورراپوشش بدهد،همان طوری د یگر کشورها چنین کار را کرده‌اند.چون این سیستم گران است ودیگر اینکه سال به سال محصولات جدید ی از این نوع سیستم می‌آید،پس صرف نمی‌کند که یک بانک امسال 200عدد از این ماشین بخرد،بعد بخواهد در آینده ماشین جدید جاگزین کند. پس بانکهای ماباید به صورت گورهی وبا نظرات یکدیگر مشکل راحل می‌کردند.یعنی بانکداری الکترونیکی باید از ییستمهایی مانند کارتهای بانکی بین المللی وسوییفت استفاده می‌کرد.
شیخانی:تفاوت بانکداری الکترونیکی و بانکداری سنتی در استفاده از پیامهای الکترونیکی به جای اسناد کاغذی است.
چرا که تجربه وفن آوری آن موجود است واگر خواستیم سیستمهایی راشروع کنیم _مثل بانکدار خانکی – حاتمأ باید ازتجربه دیگر کشورها استفاده از کنیم.
مهندس عباسپور:در بحث کارت که به صورت خاص مطرح شد،استفاده از یک کارت،موضوع استفاده از تجارت الکترونیک را مطرح می‌کند، گرچه بانکداری الکترونیکی خدماتی راعرضه می‌کند اما با توجه به اظهارات آقای شیخانی،دادن کارت به جای حقوق به کار کنان خوبست،اما نخست بایدجایگاه استفاده از کارت را به صورت گسترده در کشور داشته باشیم وگرنه این کارت امروز به عنوان حقوق استفاده می‌شود و فردا اثرش را از دست می‌دهد و دوباره تبدیل به پول نقد می‌شود.
پس ما باید امکان استفاده از کارت را در تمام نقاط کشور برای افراد فراهم کنیم؛یعنی اگر پول الکترونیکی رواج یابد دیگر پول کسی گم نمی‌شود و اگر کارت گم شود کارتی دیگر جایگزین آن می‌شود.به این ترتیب امنیت بالا می‌رود دیگر اینکه هزینه چاپ و نگهداری و امحا پولهای پاره و کثیف و باطل شده کاهش پیدا می‌کند چون پول الکترونیکی جایگزین آنها شده است.
اما درباره استفاده از کارتهای بین المللی که جناب آقای شیخانی به آن اشاره کردند،باید بگوییم،کارتهای بین المللی نظیر ویزا که یک بار وارد ایران شدند و استفاده گسترده ای نیافت،دلیلش به نظر من بی ثباتی و نابرابری ریال با ارزهای خارجی است(سوای امریکایی بودن و تحریم آن).حالا باتوجه به ثباتی که طی این سالها در کشور ایجاد شده،بتواند ادامه پیدا کند یا نرخ ثباتش کم می‌شود یعنی فراز و نشیب هست اما اگر برابری نرخ پرنوسان نباشد و یک مرجع بیمه کننده ای برای آن موجود باشد،به کارگیری کارتهای بین المللی غیرممکن نیست البته باید اول فرهنگ سازی استفاده از کارت در ایران فراهم شود که فراهم کردنش هم صرفاً به ارایه کارت به مشتری نیست یعنی امکان استفاده از کارت در محل خرید به وجود آید تا آن کارت جا بیفتد؛این کارت باید بتواند پول را به پول تبدیل کند و این حداقل استفاده از کارت الکترونیکی است.چون استفاده بسیار متنوعی می‌توان از آن به عمل آورد که این یک بحث بانکی شناسایی است.
شیخانی:این نرخی که به شما می‌دهند در واقع به دلار می‌دهند،یعنی ما حدود 1300 پذیرنده کارت در ایران داریم که کارتهای بین المللی را پذیرش می‌کنند.هتلها،فرش فروشیها و یا طلافروشیها و...خدمات خود را با دلار می‌فروشند یعنی برابری نرخ ارز اینجا بی اثر می‌شود یعنی محدود به بعضی مراکز خاصی می‌شود،اما اگر بخواهید آن را عمومی کنید غیرممکن است.
واجتماعی بانوسانات شدید نرخ ارز مواجه بودیم،
شیخانی:اینجا دو بحث موجود است،یک بحث بانکی است که مثلأ کسی با شما که فروشنده هستید قرارداد بسته است،وشما«مسترکارت»قبول می‌کنید،به اوربطی ندارد که شما بخواهید به دگران کالا ار 100دلا ربفروشید یا 1000دلار.معمولأ خریدار خارجی کالا که به ایران می‌آید نرخها را می‌داند.چراکه اکثر این خارجیها که به ایران کی آیند،د فترچه‌هایی دارند که اطلاعات زیادی در آنها درج شده است.مثلأاگر خواستند پولشان را تبدیل کنند. می‌توانند مکان تبدیل آن بدانند چراکه دفترچه به زبان انگلیسی است وحتی در آن قید شده است که «مسترکارت» را کجا قبول می‌کنند. یا فرش فروشی کالا را می‌دهد ودلار را می‌گیرد.این کار 24 ساعت طول نمی‌کشد،خارجی‌هایی هم که به ایران می‌آیند کالا رابه دلار می‌خرن،مگر اینکه خواسته باشند با ریال خرید کنند،به موقع کارتش را به شعبه می‌آورد و بانک به دلخواه وی دلار یا ریال را به وی تحویل می‌دهد.البته ریال را به ارز شناور به او می‌دهد.
هنگامی که یک ایرانی بخواهد به خارج برود،و کارت را به دست او می‌دهیم،اینجا نرخ مهم است؛یعنی هنگامی که شما کارتتان را به ریال باز کردید،بعد می‌خواهید به دلار خرید کنید به فرض هر دلار 700 تومان خرج کردید،ولی وقتی می‌خواهید خرید کنید دلار شده 1000 تومان اینجا نرخ مهم است،راه حلی که در این زمینه وجود دارد،این است که به فرض یکی از بانکها «مسترکارت»را به «مارک»داده،شخص باید برود مارک را به حسابش با منشأ خارجی بخواباند،چون می‌خواهد در خارج از کشور استفاده کند.از این رو به او ریال نمی‌دهند یعنی ریال در این جا حذف شده است.
مهندس عباسپور:سیستم این گونه استفاده از کارت را محدود می‌کند.اگر کارت خارجی را که به داخل می‌آید،با کارت ایرانی که به خارج می‌رود بررسی کنیم،می بینیم که کارتهای خارجی در ایران در 1500 مرکز قابل استفاده هستند و در غیراینصورت باید به پول نقد تبدیل شوند.درواقع فلسفه استفاده از کارت زیر سؤال می‌رود.
شیخانی:اینجا بحث جهانگردانی که وارد ایران می‌شوند،پیش می‌آید یعنی ما آماده‌ایم که این ماشینها را بالای 100هزار تا برسانیم،وقتی مشتری نداریم،چه وضعیتی ایجاد می‌شود؛وقتی مشتری مثلاً جهانگرد از خارج می‌آید.ما می‌دانیم در چه ماههایی از سال حجم معاملات با «مسترکارت»در ایران کاهش یا در چه هنگام افزایش پیدا می‌کند و این باتوجه به آماری است که سازمان ایرانگردی و جهانگردی به ما می‌دهد.
دکتر عابسی:برای ما نرم افزار با سخت افزار مهمند اما به مغزافزار بهایی نمی‌دهیم.
مهندس عباسپور:یعنی مفهوم «مسترکارت»در ایران تعریفی غیر از تعریف آن درجهان دارد.شما در دبی به «درهم»کارت می‌خرید بعد به هر ارزی می‌توانید استفاده کنید،یعنی می‌توانید به «فرانک»و«مارک»و«دلار» یا هر ارز دیگر تبدیل کنید و هیچ گونه محدودیتی در این زمینه وجود ندارد گرچه همه آنها استاندارد «ویزاکارت»،«مسترکارت»یا غیره را دارند،اما در ایران قابلیت تبدیل پول الکترونیکی به ریال یا عرضه ریال در شعبه آن هم به شکل فیزیکی با تعریف آن مغایرت دارد،اما قابلیت استفاده در حد محدود تعریف شده و بخشی از آن مفاهیم کلی موجود است،به ویژه آن کارتی که ما از آن توقع داریم و صحبت می‌کنیم و امیدواریم در آینده جا بیفتد،به طوری که هر ایرانی که به بانک رجوع می‌کند بتواند کارت بگیرد و در هرجای دنیا بتوانند بدون ریسک از آن استفاده کند.احتمالاً یکی از روشهای آن این است که بانک مرکزی این کارتها را بیمه کند.همانطور که در سرمایه گذاری ارزی مدنظر قرار گرفته است مثلاً دکتر نوربخش گفتند ما تسهیلات ارزی می‌دهیم و همین بانک صادرات به یک شرکت به مبلغ 5میلیون دلار تسهیلات ارزی داد،اما نگرانی این است که اگر نوسان نرخ ارز جدی باشد،مثلاً ارز را با نرخ 800 تومان بخریم،اگر موقع برگرداندن (6ماه تا یک سال دیگر)به یکباره 1000تومان شد،این 200تومان اختلاف چه می‌شود.یعنی اگر بانک مرکزی اعلام کرد 80درصد نوسان نرخ ارز را شما تحمل کنید و ما 10درصد آن را،یعنی اگر 800 تومان به 880 تومان رسید،ما قبول داریم.
فصلنامه بانک:البته اینجا منظور کنترل بود.یعنی روی 10درصد کنترل می‌کردند.
مهندس عباسپور:کنترل می‌کردند،اما اگر از این محدوده خارج شد بانک مرکزی تضمین می‌کند یا خیر؟
شیخانی:«مسترکارت»و«ویزاکارت»یک اتاق پایاپای دارند و تمام تبدیل نرخها در این اتاقها انجام می‌شود و حتی درزمانی به یکی از بانکهای دارای کارت الکترونیکی گفته بودند از طریق بانک مرکزی نرخ به ما بدهید و ما براساس آن نرخ تبدیل انجام می‌دهیم.یعنی نوسانات شدیدی که شما در بازار می‌بینید در بانک مرکزی نیست و نمی‌تواند روی بازار کارت تأثیر بگذارد ولی بحث عمده ای که وجود دارد این است که ما می‌توانیم کارت ویزا صادر کنیم،اما مشکلات ما این است،که خروج ارز محدود است،یعنی ارز منشأ خارجی را می‌توانید خارج کنید و این هم برمی گردد به بانک مرکزی یعنی بانک‌های دیگر می‌توانند کارتی بدهند که به ریال باشد منتها از ارز استفاده کند،اما مشکل موجود این است که بانک مرکزی جلوی این کار را گرفته است،یعنی شما ریال دادید اما حالا دارید ارز می‌برید؛همین کارت اعتباری که هست می‌خواستیم اجازه بدهیم بروند و در دبی از آن استفاده کنند اما بانک مرکزی جلویش را گرفت و گفت شما حق خروج ارز ندارید.
فصلنامه بانک:کشورهای دیگر بانکداری الکترونیکی را پایه گذاری کرده‌اند.سؤال این است که الگوی ما کدام کشور یا منطقه از جهان باید باشد؟
شیخانی:وقتی شما می‌خواهید سیستمی را بخرید،بستگی به مدیریت دارد؛یعنی معمولاً،نرم افزارهایی می‌خریم که در آمریکا یا اروپا کارایی دارند ولی وقتی می‌آوریم ایران با مخابراتمان هماهنگ نیست و اینکه کدام کشور مدنظر باشد نمی‌توانیم یک کشور خاص را تحت نظر داشته باشیم.
فصلنامه بانک:من فکر می‌کنم این بحث در سمینار بانکداری الکترونیکی در یکی از بانکها بحث عمده بوده یعنی می‌گفتند چه سیستمهایی را بیاوریم؟مثلاً کشورهایی مثل هلند و دانمارک از سیستمی استفاده می‌کنند که متفاوت از سیستم آلمان و فرانسه و ایتالیا است با سیستم آمریکا با این سیستم متفاوت است نه این که باید الگوبرداری کرد،بلکه باید دید کدام یک یا ساختار بانکداری ایران همخوانی بیشتری دارد.
شیخانی:ما معمولاً به علت نداشتن تجربه از نرم افزارهای کارت به خصوص،به دنبال نرم افزاری بودیم که در چند کشور جواب داده باشد و حداقل یک بانک 1000 ATM یا عابربانک را با این نرم افزار راه اندازی کرده باشد.
یعنی در این حجمها نرم افزار ظرفیت خودش را نشان می‌دهد و معمولاً در خرید نرم افزار ظرفیت خودش را نشان می‌دهد و معمولاً درخرید نرم افزارها باید این مسئله مدنظر قرار بگیرد که این نرم افزار در کدام کشورها کاربرد بهینه داشته،یعنی کشوری از نظر مخابراتی با ما مشابه است و کشوری از لحاظ فرهنگی،یعنی ما در واقع تجربه کدام کشورها را در این حد می‌توانیم مورد استفاده قرار دهیم.
فصلنامه بانک:در خاتمه از شما عزیزان که دعوت فصلنامه را برای حضور در این میزگرد پذیرفتید نهایت سپاس و تشکر را داریم.