ا​ین پولهای کثیف

میزگرد بررسی پدیده پول‌شویی

در شرایطی که اقتصاد غیر‌رسمی شکل و گسترش می‌یابد فعالیتهای مالی غیر‌رسمی هم به صورت بازارهای غیر‌متشکل در‌می‌آید. در‌صورتی‌که این پولها در بخش غیر‌رسمی باقی بماند، نمایه غیر‌متشکل اقتصاد را بزرگتر می‌کند و اختلال عمومی ناشی از عدم تشکل ساختاری ایجاد می‌کند. به همین دلیل بسیاری از کشورها هم‌اکنون به مبارزه گسترده‌ای با پدیده پول‌شویی برخاسته‌اند. به‌طوری‌که حدود 100 کشور جهان درچارچوب قانون و مقررات برای مواجهه با این پدیده دست به اقدام عملی زده‌اند.

در ایران نیز هر‌چند مقررات و ضوابط مدونی برای مقابله با پول‌شویی وجود ندارد ولی اخیراً به ضرورت مقابله با این پدیده توجه ویژه‌ای صورت گرفته است.
این توجه به صورتی بوده که در‌حال‌حاضر «لایحه مبارزه با پول‌شویی» در هیأت دولت مورد بحث و بررسی قرار دارد تا برای تصویب و تبدیل به قانون به مجلس فرستاده شود.
فصلنامه بانک به منظور تبیین جایگاه پولهای کثیف در ایران و ضرورت و یا عدم ضرورت مقابله با پدیده پول‌شویی، فرصتها و یا تهدیدهای پول‌شویی در ایران، میزگرد تخصصی را با حضور کارشناسان اقتصادی برگزار کرده است.
در این میزگرد: دکتر رحمت‌الله نیکنام استاد اقتصاد دانشگاه تهران، محمد‌هادی مهدویان مدیر‌کل امور اقتصادی بانک مرکزی، کامران خاتمی مدیر‌عامل شرکت پیوند سرمایه و علی‌اصغر پیشگر عضو اکادمی نخبگان جوان جمعیت تولیدگرایان ایران به بحث و تبادل‌آرا پرداختند.
با هم این بحث را پی می‌گیریم.
فصلنامه بانک: ایجاد پول کثیف و شرایط اقتصادی که موجب رواج پولهای کثیف می‌شود چه عواملی می‌تواند باشد؟
دکتر نیکنام: پول‌شویی زمانی اتفاق می‌افتد که درآمدهای کسب‌شده توجیه قانون ندارند و برای اینکه از حالت غیر قانونی خارج شوند و مشکل پولهای معمول را به خود بگیرند، به‌وسیله پول‌شویی تطهیر می‌شوند.
در حقیقت روند پول‌شویی و این‌که چرا این کار انجام می‌شود، بستگی به شرایط اقتصادی جامعه دارد. معمولاً در جوامع دیکتاتوری، سیاستمدارانی هستند که این پولها را به دست می‌آوردند و اگر تاریخ گذشته را مرور کنیم، می‌بینیم که سیاستمدارهای قدیمی‌تر هم از این پدیده در اهداف سودجویانه خود استفاده می‌کردند. در کشورهایی که اقتصاد متمرکز دولتی در آن جریان دارد، درآمدهای نامشروعی کسب می‌شود که برای سالم‌سازی و تطهیر آن اقدام به پول‌شویی می‌کنند.
سه نوع فعالیت وجود دارد که با توجه به ماهیت آن، روند پول‌شویی در آن انجام می‌شود:
درآمدهای حاصل از نقل و انتقال مواد مخدر.
نقل و انتقال پولی که به دلیل فراز از مالیات صورت می‌گیرد.
نقل و انتقال پولی که به منظور اهداف تروریستی انجام می‌شود.
خاتمی: حکومتهای متمرکز شرایط اقتصادی مطلوبی برای پول‌شویی دارند. در‌ هر جایی که فعالیتهای دولت در اقتصاد چشمگیر باشد، عمل پول‌شویی می‌تواند صورت بگیرد. بعضی از دولتهای پیشین کشورهای کمونیستی مثل رئیس‌جمهور لهستان 5/1 میلیارد دلار از همین طریق یعنی نقل ‌و‌انتقال غیر‌قانونی پول به‌دست آورد و در چین کارخانه موتورسیکلت‌سازی یک میلیارد دلار پول‌شویی داشته است. به‌هر‌حال آنها همه رقمهای چشمگیر میلیاردی هستند. در مقابل این عمل همیشه این سؤال مطرح می‌شود که منشأ‌ این‌گونه پولها کجا بوده است؟ و شخص هم نمی‌خواهد به این سؤال جواب دهد. هر‌چه از یک سیستم اقتصادی رقابتی متکی به مالکیت فردی دور شویم، شرایط مناسب‌تری برای چنین اعمالی به‌وجود می‌آید و این یک اصل کلی است. اگر در ارتباط با شرایط اقتصادی که موجب رواج پول‌شویی می‌شود بخواهیم صحبت کنیم، باید گفت که پول‌شویی، پنهان کردن منشأ‌ غیر‌قانونی کسب درآمدها است.
پول‌شویان در تلاشند خود را از دید نظار پنهان کنند و هر‌قدر که در یک اقتصاد، سیستم نظارتی در آن ضعیف‌تر باشد (منظور از نظارت، نظارت متمرکز دولتی نیست، بلکه نظارت نهادینه جدید است)، پدیده پول‌شویی می‌تواند رواج پیدا کند. اصولاً اقتصاد زیر‌زمینی از همین نوع است که معاملات در آن خارج از سیستم نظارتی صورت می‌گیرد. در هر اقتصادی که اقتصاد زیر‌زمینی در آن رواج بیشتری داشته باشد، میزبان مطلوبی برای عملیات پول‌شویی است و درست مثل این است که در یک اقتصاد قاچاق کالا فراوان باشد. از‌این‌رو این امر می‌تواند زمینة‌ خوبی برای پول‌شویی و یا معاملاتی باشد که به طور قانونی به آن مالیات تعلق نگیرد و یا قیمتگذاری رسمی شود. مثلاً خانه‌ای گران می‌سازید و معامله می‌کنید و طبق هزینه رسمی دولتی یا منطقه‌بندی، مالیات آن را می‌دهید و مابقی پول هم به طور قانونی در ردیف مالیات قرار نمی‌گیرد. بنابراین رقم بزرگی از مالیات را پرداخت نکرده‌اید. هر اندازه نسبت غیر‌رسمی در یک اقتصاد بیشتر باشد فعالیتهای پول‌شویی می‌تواند در آن رواج بیشتری داشته باشد.
مهدویان: پول‌شویی عبارت از پنهان‌سازی و ایجاد عدم شفافیت در ارتباط با منشأ‌ ایجاد درآمد یا ثروت، دارایی و هر‌گونه اقدامی است که باعث پنهان‌سازی و یا ترک هر‌گونه اقدامی برای ایجاد جریان اطلاعات معطوف به شناسایی و شفافیت در ارتباط با منشأ‌ پول یا درآمد یا دارایی است.
هنگامی که داد‌وستدهای مالی یک‌سری اقدامات غیر‌قانونی از قبیل قاچاق کالا یا مواد‌مخدر، و یا تأمین مالی عملیات جنایی، یا در ارتباط با قرار مالیاتی برای انجام ندادن تکلیف قانونی مرتبط با مالیاتها باشد و یا ناشی از اختلاس و ارتشاء‌ و یا ناشی از سوء‌استفاده در زمینه قراردادهای دولتی یا در هر‌ زمینه دیگری باشد، هر‌گونه اقدامی برای پنهان کردن منشأ‌ این درآمدها در‌واقع ماهیتاً شکل پول کثیف به خود می‌گیرد و اگر عاملان اینگونه اقدامات موفق شوند مسیر کسب پول را محو کنند، عملیات پول‌شویی صورت می‌گیرد. نبود شفافیت در زمینه امور مالی و روابط حقوقی مالی و نبود نظارت دقیق، فضای بسیار مساعدی را برای عملیات پول‌شویی ایجاد می‌کند؛ یعنی در عمل زمینه را برای ایجاد درآمد نامشروع فراهم می‌کنند که به تبع برای مشروع جلوه‌دادن چنین درآمدها، به پول‌شویی متوسل می‌شوند.
دکتر نیکنام: در درآمدهای حاصل از نقل‌و‌انتقال مواد مخدر، فرار از مالیات و درآمدهای حاصل از اهداف تروریستی پول‌شویی صورت می‌گیرد.
مهدویان: هر‌گونه اقدامی برای پنهان کردن منشأ درآمدهای حاصل از قاچاق کالا، مواد مخدر، اختلاس و ارتشا ماهیتاً پول کثیف است.
خاتمی:‌ در هر جایی که فعالیتهای دولت در اقتصاد چشمگیر باشد. عمل پول‌شویی می‌تواند صورت گیرد.
پیشگر: پول‌شویی به مجموعه عملیاتی گفته می‌شود که شخص یا اشخاص حقیقی یا حقوقی برای مشروعیت بخشیدن به درآمدهای نامشروع آن عملیات انجام می‌دهند.
پیشگر: پول‌شویی به مجموعه عملیاتی گفته می‌شود که شخص یا اشخاص حقیقی یا حقوقی برای مشروعیت بخشید ن به درآمدهای نامشروع آن عملیات انجام می‌دهند. انواع پولهایی که می‌تواند به صورت نامشروع در جامعه مطرح باشد، به سه گروه پولهای کثیف و یا پولهای آغشته به خون، پولهای سیاه و پولهای خاکستری تقسیم می‌شود.
پولهای خاکستری؛ درآمدهای حاصل از فروش کالا و یا انجام دادن کارهای تولیدی است، ولی از نظارت دولت پنهان می‌ماند و دولت از آنها بی‌اطلاع است که معمولاً برای فرار از مالیات این کارها را انجام می‌دهند.
پول سیاه، پولهای حاصل از قاچاق کالا است، به‌طوری‌که درآمدهای حاصل از قاچاق کالا و شرکت در معاملات پرسود دولتی که خارج از عرف طبیعی در جامعه صورت می‌گیرد، باعث پیدایش این نوع پول می‌شود.
پول کثیف یا پولهای آغشته به خون، مربوط به نقل‌و‌انتقال مواد‌مخدر است.
حال در مورد این‌که چه کشورهایی شرایط تطهیر این نوع پولها را دارند، بستگی به ساختار اقتصادی آن کشورها دارد. عواملی نظیر ساختارهای اقتصادی ناسالم، شفاف نبودن قوانین، انحصارات و تمرکز قدرت در دست عده‌ای خاص و در کشور ما علاوه‌بر‌این عوامل دولتی بودن اقتصاد،‌ شرایط مناسب و مساعدی را برای ایجاد پولهای نامشروع و کثیف ایجاد می‌کنند.
فصلنامه بانک: براساس گزارشهای وزارت امور اقتصادی و دارایی، 40 درصد از عملیات اقتصادی کشور به طور زیر‌زمینی صورت می‌گیرد. 70 درصد از کسانی که مشغول کسب‌و‌کار هستند مالیات پرداخت نمی‌کنند. با این آمار و ارقام آیا می‌توانیم بگوییم در پولهای کثیف غوطه‌ور هستیم؟
دکتر نیکنام: در کشور ما سیستم بانکی زیر‌زمینی از سیستم بانکی کشور بزرگتر است و این نشان می‌دهد که ابعاد موضوع خیلی وسیع و پیچیده است و شاید این رقم از آنچه گفتید بالاتر باشد.
مهدویان: در مورد ارقامی که گفته شد، مبالغه صورت گرفته است، زیرا 40 درصد از درآمد اقتصادی کشور رقم بسیار هنگفتی است و چنین چیزی در اقتصاد ما وجود ندارد، انکار نمی‌کنم که بخشهایی از فعالیتهای اقتصادی از حیطه نظارت و کنترل دولت خارج شده‌اند، باید توجه داشت که فقط برای بخشهای بسیار مشخصی از فعالیتهای اقتصادی و در سطح خرد و بسیار کوچک پنهان‌سازی می‌تواند وجود داشته باشد و این فعالیتها فقط می‌تواند درشرایط خاصی زیر‌زمینی باشند و در ابعاد بزرگ نمی‌تواند وجود داشته باشد.
برای مثال، در کشور ما در صنایع چوب فعالیتهای زیر‌زمینی داریم، زیرا این‌گونه صنایع مالیات پرداخت نمی‌کنند. در بحث سیستم بانکی فعالیتهای زیر‌زمینی وجود دارد که فعالیتهای مالی آن خارج از محدوده و حیطه نظارتی بانکها و بانک مرکزی صورت می‌گیرد که اگر ارزیابی علمی در مورد چنین اعدادی وجود داشته باشد، می‌توان گفت که ارتباط آن با مقوله پول‌شویی بسیار ضعیف و کوچک است و در آن ابعاد وسیعی که اشاره شد، بعید می‌دانم که وجود خارجی داشته باشد.
خاتمی:‌ در سیستم اقتصادی کشور هنوز حجم عملیات پول‌شویی به صورت رسمی اعلام نشده و به صراحت به پدیده پول‌شویی پرداخته نشده است. ولی آنچه که مسلم است می‌توان فهرست یک‌سری عوامل را ذکر کرد که در اقتصاد ایران به پدیده پول‌شویی کمک می‌کند و یک‌سری از عواملی هستند که در اقتصاد ایران به پدیدة پول‌شویی کمک نمی‌کند.
حال اگر آمار اعلام شده از سوی وزارت امور اقتصادی و دارایی، به واسطه نوع گردش اطلاعات و تفاسیر مختلف اقتصاد زیر‌زمینی در ایران و به بزرگی آن که در ادبیات عامیانه گفته می‌شود، نباشد، می‌توان گفت این رقم به طور نسبی زیاد است. یکی از خصوصیات اقتصاد ایران این است که فعالیتهای وجود دارد که ماهیتاً زیر‌زمینی نیستند اما در عمل می‌توانند در حکم فعالیتهای زیر‌زمینی باشند. برای مثال دولت اعلام می‌کند که تعداد زیادی از صنایع، از پرداخت مالیات معاف هستند، درحالی‌که با شروع فعالیت، نظارتی که باید بر معاملات آن شرکت انجام شود، دیگر صورت نگیرد.
در اقتصاد ایران، نظام اداری و قانون مشخصی برای مقابله با پول‌شویی وجود ندارد، یعنی قوانین مشخصی برای آن تدوین نشده است. در جوامع بین‌المللی هم بیشتر از یک دهه از اقدامات جدی برای مبارزه با پول‌شویی نگذاشته است.
در کشور ما شیوه‌های نظارتی جدیدی بر نقل‌و‌انتقال معاملات بانکی وجود ندارد، برای مثال: اگر با گذرنامه خارجی به یکی از شعبه‌های یک بانک ایرانی در خارج از کشور بروید، حتی اگر ایرانی هم نباشید (به‌خصوص از چند سال پیش که حسابهای ارزی منشأ خارجی اجرا شده)، در این بانک فوراً برای شما حساب باز می‌شود بدون اینکه بدانند شما از کدام کشور آمدید و مایل به چه نوعی تجارتی هستید. شناخت مشتری از موارد مهمی است که بانکها باید به آن توجه جدی داشته باشند. نارسایی سیستم بانکی کشور این است که می‌تواند به عمل پول‌شویی کمک کند. یکی از مواردی که باید برای مقابله با پول‌شویی صورت بگیرد، ایجاد یک سیستم نظارتی دقیق و پیشرفته است.
سیستم بانکی ما هنوز با استانداردهای بین‌المللی مطابقت ندارد. در این میان یکی از موارد آسیب‌پذیر در مقابله با پول‌شویی، خود کارکنان بانکها هستند. اگر کارکنان بانکها به اندازة کافی امکانات نداشته باشند و حقوقشان کافی نباشد، به صورت یک شبکه پول‌شویی درمی‌آیند. یعنی تحت نفوذ پول‌شویان قرار می‌گیرند ویک سیستم بانکی دولتی که انگیزه کار کردن در آن بسیار قوی نباشد، از لحاظ عملکرد ممکن است آسیب‌پذیر باشد. در کشور ما اگر شما با 100 میلیون تومان چک پول وارد بانک شوید، طبیعی است که درباره شما تحقیق و پیگیری نمی‌کنند، ولی در سیستمهای پیشرفته اینطور نیست.
نکته دیگری که به رواج پول‌شویی در کشور ما کمک می‌کند، وجود اقتصاد زیر‌زمینی است. حتی بخشی از اقتصاد رسمی هم به صورت زیر‌زمینی عمل می‌کند. برخی نهادهای دولتی و شبه‌دولتی با اینکه فعالیت رسمی دارند، اما امکانات زیادی را به صورت غیر‌رسمی به جریان می‌اندازند و همة‌ این عوامل به عملیات پول‌شویی در ایران کمک می‌‌کنند.
بدیهی است که کشور ما به صورت میزبان مناسبی برای انجام این نوع عملیات پولی درمی‌آید و این در حالی است که عوامل بازدارنده زیاد نیستند.
پیشگر: آمار سازمان حسابرسی کل کشور نشان می‌دهد که حجم گردش مالی بخش غیر‌رسمی در سال 1378 حدود 280 میلیارد ریال به اضافه 4 میلیارد دلار بود که به طور دقیق 17 درصد بیشتر از بودجه کل کشور در آن سال بوده که این امر بیانگر وجود بخش غیر‌رسمی پنهان در ساختار اقتصادی کشور است.
گزارش سازمان حسابرسی کل کشور در سال 1378 حدود 40 تا 54 درصد تغییرات داشته است.
فصلنامه بانک:‌ وجود پولهای کثیف در کشور ما چه تأثیری بر اقتصاد کشور دارد؟
دکتر نیکنام:‌ در کشور ما تأثیر این پولها در منابع و سیستم قیمتها مثبت نیست و نقش این پولهای کثیف و سیاه و خاکستری تأثیر زیادی در اقتصاد کشور ندارد. در دنیا حدود 4 هزار میلیارد دلار عملیات پول‌شویی صورت می‌گیرد، ولی در کشور ما این رقم بسیار نازل است. حال از جایی که ما در مسیر ترانزیت مواد‌مخدر قرار گرفته‌ایم، رقم پولهای حاصل از آن در داخل کشور به اندازه حجم معاملات کارخانه‌ای مانند ایران خودرو نیست. لذا چنین پدیده‌ای عامل مهمی برای اقتصاد کشور نیست. اما از لحاظ اخلاقی و فرهگی و اجتماعی و گریز از قانون و تصور این‌که می‌توان در راه خلاف به زندگی مرفهی دست یافت، می‌تواند مخرب باشد، ولی در کشوری که سیستم بانکی زیر‌زمینی از سیستم بانکی بزرگتر باشد. آنها دیگر اهمیت ندارد.
پول‌شویی در کشوری مطرح می‌شود که دارای سیستم بانکی فراگیر باشد. در‌واقع ما در کشورمان بانک نداریم،‌ آنها فقط مؤسسات حسابداری هستند و نام بانک را برای خودشان گذاشته‌اند و تأثیری بر اقتصاد کشور ندارند.
اخلال در تخصیص منابع در کشور ما به حدی گسترش پیدا کرده است که هیچ کشوری به اندازه کشور ما منابع تلف نمی‌کند.
خاتمی: عوامل نابسامانی در کشور آنقدر زیاد است که پرداختن به موضوع پول‌شویی در درجه چندم قرار دارد. در مورد این‌که پول‌شویی چگونه بر اقتصاد تأثیر می‌گذارد و چه تأثیر سوئی دارد، به‌طور‌کلی می‌توان گفت که یکی از مضرات اصلی پول‌شویی تأثیر آن بر سیستم مالی- بانکی کشور است. بزرگترین دارایی سیستم بانکی کشور، اعتماد و حیثیتی است که جامعه برای آن قائل است، که پدیده پول‌شویی، چنین سیستمی هتک حیثیت می‌شود. در کشور ما، نوعی سیستم بانکی که از اعتبار بالایی برخوردار باشد، وجود ندارد. البته در ارتباط با نگهداری پول مردم و دادن اعتبارات و تسهیلات مشکلی نداشته است، اما اصولاً ماهیت واقعی بانک را ندارد و تقصیر بانک مرکزی هم نیست. 90 درصد نواقصی که در سیستم بانکی ما وجود دارد،‌ از دید بانک مرکزی پوشیده نیست و به نظر من اصلاح آن در دست بانک مرکزی نیست. پول‌شویی با نقل‌و‌انتقال پولی انجام می‌گیرد. آخرین میزان عملیات پول‌شویی در جهان سالانه تا 5/1 تریلیون دلار بر‌آورد شده است و اگر به فرض برای اقتصاد ایران چنین رقمی اتفاق بیفتد، نوسانات مهمی در بازار پولی کشور به وجود خواهد آمد و احتمالاً فعالیت بانکها را با مخاطراتی مواجه خواهد کرد و اگر بانکها وارد این‌گونه فعالیتها شوند، بازدهی عملیات خود را از دست خواهند داد.
مهدویان: پول یک امر تبعی است. بنابراین پول‌شویی یا پول کثیف هم متأثر از یک معامله واقعی است، اما اصل قضیه آن تخلفی است که صورت گرفته است. در چنین مواردی باید علیه پول‌شویی اقدامات لازم صورت بگیرد. پول کثیف نتیجة‌ تخلفی است که از راههای نامشروع صورت گرفته است. بنابراین زیر‌بنای اصلی این تخلفات، معامله‌ای غیر‌قانونی از قبیل قاچاق، اختلاس و جنایت مالی است که در این میان پول نقش واسطه را ایفا می‌کند.
بنابراین، جلوگیری از معاملات زیر‌زمینی از وظایف دولت است و دولت باید برای مبارزه با پول‌شویی ابتدا به کشف آن تخلف بپردازد.
نکته مهم در این زمینه این است که مشاهده می‌شود که پس از انجام این نوع معامله، پول کثیف بر اقتصاد اثر منفی بر جای گذاشته است. لذا برای مبارزه با فعالیتهای اقتصادی غیر‌قانونی مبارزه با پول‌شویی لازم به نظر می‌رسد و در این زمینه در سطح جهانی هم اقداماتی صورت گرفته است.
پس از حادثه 11 سپتامبر سال گذشته در آمریکا، مجامع بین‌الملل از‌جمله اتحادیه اروپا در‌خصوص عملیات پول‌شویی هشدار دادند و برای مبارزه با آن مقررات و ضوابطی را تدوین کرده‌اند.
اگرچه بحث پول‌شویی در یک دهه پیش در سطح جهان شروع شده اما چنین موضوعی درکشور ما به تازگی مطرح شده است.
در کشور ما، معاملات نقدی رواج زیادی دارد و همین شیوه یکی از عاملهای مهم پول‌شویی در کشور ما محسوب می‌شود. آمارهای ارایه‌شده از سوی سازمان حسابرسی، در‌رابطه با میزان کل معاملات نقدی است که در کشور صورت می‌گیرد و باید به عنوان معاملات خارج از حیطه نظارت دولت تلقی شود.
در کشور ما برای خرید‌و‌فروش کالا و اجناس حجم بزرگی از پول مبادله می‌شود، ولی در سطح جهان این شیوه خرید‌و‌فروش جای خود را به پول الکترونیک داده است. در زمینه استفاده از این‌گونه خدمات الکترونیکی در سیستم بانکی و حتی در زیر‌ساختارهای مخابراتی با کمبودهای شدیدی مواجه هستیم چه برسد به اینکه سیستم بانکی ما بخواهد این کارها را انجام دهد.
پیشگر: با توجه به جدید بودن بحث پول‌شویی در کشورهای جهان سوم و به‌ویژه در کشور ایران و اطلاع کافی نداشتن مردم از عوارض ناشی از عملکرد پول‌شویی در جامعه، پدیده پول‌شویی هنوز به عنوان یک عمل نکوهیده شناخته نشده است. ایران با امضای کنوانسیون 1988 مجبور به وضع قانون پول‌شویی در مجلس شده و کشور ما لاجرم می‌باید دارای چنین قانونی باشد. در مورد رانت نکته قابل ذکر این است که پولهای حاصل از درآمد رانت را نمی‌توان درآمد حاصل از پولهای کثیف دانست، چون پول کثیف در مورد نقل‌و‌انتقال مواد‌مخدر صدق می‌کند و پولهای حاصل از رانت‌خواری و انحصارات مربوط به آن، پولهای خاکستری محسوب می‌شوند که همة این پولها جزو درآمدهای نامشروع به شمار می‌روند که برای آنها عملیات پول‌شوییی صورت می‌گیرد. معمولاً پدیدة پول‌شویی ناشی از پیامدهای ناگوار سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی در جامعه است، به همان نسبت که بر حجم پول‌شویی افزوده می‌شود، دولت در عرصه اقتصادی از دریافت مالیات به عده‌ای از اشخاص حقیقی و حقوقی است. علاوه بر این پول‌شویی باعث کاهش قدرت تولیدی و نارسایی در نظام بودجه دولت می‌شود. برای مثال، قاچاق کالا که جزو فعالیتهای غیر‌قانونی است، می‌تواند تولیدات داخلی کشور را با مشکل مواجه کند، به‌طوری‌که سرمایه‌ها را از بازار تولید به سوی بازار سرمایه انتقال می‌دهد. پول‌شویی همچنین منجر به کاهش سطح اشتغال و بالتبع منجر به گسترش فساد اداری می‌شود. معمولاً پول‌شویها به مراکز نظارتی نفوذ می‌کنند، به‌طوری‌که پول‌شویان در کشور سوئیس توانستند در مجلس نفوذ کنند تا بتوانند پول را تطهیر کنند.
در‌حال‌حاضر سوئیس و اتریش به عنوان بهشت تطهیر پول در دنیا معروف شده‌اند که این مسئله به کشور‌های دیگر هم کشیده شده است.
دکتر نیکنام: با لغو بسیاری از قوانین ناکارآمد می‌توانیم منشأ تولید پولهای کثیف را کور کنیم. به طور مثال با آزادسازی اقتصادی، پدیده‌ای به نام قاچاق مفهوم پیدا نمی کند که بتواند منجر به تولید پولهای کثیف شود.
بعد از واقعة‌ 11 سپتامبر سال گذشت در آمریکا، آمریکاییها سیستم مالی خود را فلج و یک کشور پلیسی ایجاد کردند، به‌طوری‌که با نظارتهای بسیار دقیق توانستند 600 هزار دلار پول کثیف کشف کنند که هیچ‌کدام از این دلارهای کشف‌شده برای اسامه‌بن‌لادن نبود. سالهای سال است که به خاطر نقل‌و‌انتقالات مواد‌مخدر سعی می‌کردند با کارهای پلیسی درآمد حاصل از آن را شناسایی کنند ولی موفقیت قابل‌توجهی کسب نشد. به نظر من قوانین در این مورد کارساز نیست. در‌حال‌حاضر در بسیاری از کشورها برای مهار پول‌شویی مقرراتی وضع شده است. ازاین‌رو نباید تصور شود که با وضع قانون، جلوی این کار گرفته می‌شود.
من فکر می‌کنم در نقل‌و‌انتقال پول نباید دخالت کرد، چون باعث مختل شدن تخصیص منابع می‌شود، ولی در بعضی مواقع مثلاً در موقع وضع قوانین بعضی تمکینها اشکالی ندارد. پیگیری چنین نقل‌و‌انتقالات مستلزم زمان کلی است. پرداخت چنین هزینه‌هایی بدون اینکه بازدهی مناسبی داشته باشد، به مصاحبت کشور و اقتصاد نیست.
دکتر نیکنام:‌ در کشور ما سیستم بانکی زیر‌زمینی از سیستم بانکی کشور بزرگتر است.
خاتمی: در جهان سالانه 5/1 تریلیون دلار عملیات پول‌شویی صورت می‌گیرد.
مهدویان: دولت باید برای مبارزه با پول‌شویی ابتدا به کشف تخلفات پول و دارایی بپردازد.
فصلنامه بانک: آیا برای پیوستن به سازمان جهانی تجارت نیازی به وضع قوانینی در مورد پول‌شویی است؟
خاتمی: یک تشکل مهم بین‌المللی به نام «گروه اقدام مالی پول‌شویی» در سال 1989 از طرف گروه 7 کشور صنعتی مأموریت یافت تا در زمینه مبارزه با پول‌شویی کار کند. این گروه 40 توصیه به کشورهای دنیا ارایه داده است که یکی از آنها جرم‌شناس بودن قانونگذارانی است که قوانینی در زمینه پول‌شویی وضع می‌کنند. در‌هر‌حال موضوع مبارزه با پول‌شویی در سطح ملی اعتماد عمومی و امنیت ملی را افزایش می‌دهد، باعث به جریان افتادن سلامت مالی در اقتصاد کشور می‌شود و از خروج سرمایه به طرق غیر‌قانونی جلوگیری می‌کند.
در سطح ملی و بین‌المللی این قانون دارای مزایای زیادی است، به لحاظ اینکه صرفنظر ز همة‌ اختلاف‌نظرهایی که در مورد مباحث مربوط به تروریسم وجود دارد، اساساً وجود حاکمیت قانون مبارزه با پول‌شویی به عنوان یک اصل تلقی می‌شود.
فارغ از این مسئله که مبارزه با پول‌شویی به مقوله تروریسم و جنایات مالی پرداخته باشد. پرداختن به این مسئله مبنی به این که کشور دارای قانون ضدتطهیر پول باشد، یک امر مثبت تلقی می‌شود. در مورد واقعه 11 سپتامبر سال گذشته در آمریکا مصوبات متعددی وضع شد که اکثر آنها در زمینه مبارزه با تروریسم و در دو موضوع بوده است. یکی همکاری کشورها در زمینه مبارزه با تروریسم و همکاری منطقه‌ای و ملی و اقدامات قضایی مورد‌نظر و دوم تأمین مالی آنها.
پس باید بگوییم که براساس قوانین بین‌المللی، باید قانون ضد‌تطهیر پول داشته باشیم و به همین دلیل هم اقداماتی در این زمینه به صورت جدی در حال انجام است.
پیشگر: سازمان جهانی تجارت خواستار وضع و تصویب قانون پول‌شویی در ایران است، چرا که ایران کنوانسیون 1988 را امضا کرده است.
البته باید بگویم که ما شرایط برای پیوستن به این سازمان را نداریم، چون با ساختار فعلی کالاهایی برای صادرات نخواهیم داشت و به یک وارد‌کننده صرف تبدیل خواهیم شد.
بنابراین اگر ما عضو این سازمان شویم، با وجود افزایش جمعیت جوان کشور که نیاز به اشتغال مولد دارند، به دلیل نداشتن کالاهای صادراتی کشور دچار بحران اقتصادی خواهد شد. ولی اگر معقولانه به سازمان جهانی تجارت بپیوندیم، لازمة آن اصلاح ساختار مدیریت اقتصاد کلان کشور است. در ساختار جدید می‌باید بودجه کشور را به فعالیتهای تولیدی و امکانات را به صورت عادلانه بین جمعیت کشور تخصیص دهیم.
فصلنامه بانک: سیستم بانکی کشور ما در‌‌خصوص مبارزه با پول‌شویی چه اقداماتی می‌تواند انجام دهد. و آیا اجرای این قانون منجر به فرار سرمایه‌ها نمی‌شود؟
پیشگر: با توجه به این‌که سیستم بانکی ایران با ضعفها و کاستیهایی مواجه است، امکان مبارزه با عملیات پول‌شویی وجود ندارد،‌ از آن‌ جایی که در ایران حمل‌و‌نقل پول به صورت نقدی است و از کارتهای اعتباری به ندرت استفاده می‌شود، بیشترین میزان پول‌شویی در سیستم بانکهای پنهان از قبیل صندوقهای قرض‌الحسنه و خیریه و مؤسسات امور خیریه و اعتباری غیر‌مجاز و صرافیها- که اینها خارج از نظارت بانک مرکزی عمل می‌‌کنند- انجام می‌شود. پول‌شویی از حجم بالای پول و درآمدهای کلان برخوردار است. به همین دلیل پول‌شویان از حجم بالای پول و درآمدهای کلان برخوردار است. به همین دلیل پول‌شویان برای انجام عملیات حرفه‌ای پول‌شوییی به سیستمهای پیشرفته بالایی نیاز دارند. پول‌شویان با پولی که دارند از افراد متخصص و فارغ‌التحصیلان دانشگاهها در ازای پرداخت وجوه بالا استفاده‌های زیادی می‌کنند. همچنین آنها نیز دارای حسابداری‌های خبره نیز هستند. پس ما اگر بخواهیم با پول‌شویان مبارزه کنیم، باید همگام با آنها پیش برویم، یعنی باید نیروهای انسانی خود را آموزش دهیم. از سیستمهای رایانه‌ای و ارتباطای که بین شبکه‌های گسترده در سطح ملی و بین‌المللی است، استفاده کنیم و نیروهای آموزش‌دیده باید دارای تخصص بالا و حرفه‌ای باشند تا بتوانند در آن واحد با دیدن مبادلات روی صفحه مانیتور با تحلیلهای درست سرمنشأ را پیدا کنند و گزارش دهند.
از سوی دیگر ما نیاز به یک سازمانی داریم که با ارایه راهکارهای مربوط به پول‌شویی از رشد و گسترش این پدیده جلوگیری و حتی ریشة‌ پول‌شویی خشکانده شود.
مهدویان:‌ درخصوص فعالیتهای مربوط به مبارزه با پول‌شویی و تجزیه پول، دستگاههای دیگری هم درگیر این کار هستند. شاید نقطه شروع این قضیه سیستم بانکی باشد. کارشناسان به این نتیجه رسیده‌اند که برای رسیدن به اهداف مبارزه با پول‌شویی باید پلیس مالی تشکیل داد. در‌واقع پلیس مالی مأموریت دارد که معاملات مشکوک را بعد از اعلام پیگیری و بعد از تشکیل پرونده به محاکم قضایی ارسال کند. این همان چیزی است که در سایر کشورها هم وجود دارد. در‌خصوص مبارزه با پول‌شویی باید گفت این امر نباید باعث فرار سرمایه‌ها از کشور شود،‌ چون موضوع بسیار حساس است، ما باید همانند هر زمینه دیگر اتکی نگاه جامع داشته باشیم. اگر ما در این امر زیاده‌روی کنیم، ممکن است حساسیت ایجاد شود. و این امر می‌تواند منجر به خروج منابع از داخل سیستم بانکی شود. به همین دلیل ما باید نگاه دقیق به کل ابعاد این موضوع داشته باشیم.
خاتمی: سیستم بانکی ما باید به‌گونه‌ای باشد، تا به اتخاذ راهکارهای منطقی مانعی برای فعالیت پول‌شویان ایجاد شود. به منظور مبارزه با پول‌شویی بانکها باید مشتریان خود را بشناسند و از سوابق آنها با اطلاع باشند و معاملات مشتریان با کارهایی که آنها انجام می‌دهند کاملاً منطبق باشد. در این سیستم اگر از مشتری گزارش بخواهند و متوجه شوند مشتری گزارش نمی‌دهد و یا به‌گونه‌ای انجام می‌دهد که قابل تحقیق نیست، باید حساسیت نشان داد. در این ساختار باید همچنین بر نقل‌و‌انتقالات بزرگ پولی توجه و تمرکز ویژه داشت و عوامل وکارکنان بانکها را نیز زیر‌نظر داشته باشند، زیرا اگر مبارزه با پول‌شویی از طریق بانک شروع شود و سیستم نظارتی به‌وجود آید، کارکنان بانک باید همکاری لازم را داشته باشند.
پیشگر: در‌حال‌حاضر سوئیس و اتریش به عنوان بهشت تطهیر پول در دنیا معروف شده‌اند و این مسئله به دیگر کشورها هم کشیده شده است.
این کار در کشور ما شروع شده و با توجه به ارتباطاتی که بانک مرکزی ما باید مجامع بین‌المللی دارد، امیدواریم درست انجام شود.
نیکنام: من حرف آقای خاتمی را قبول ندارم. ما نمی‌توانیم کارمندها را زیر نظر داشته باشیم،‌ زیرا هم کار درست انجام نمی‌گیرد و هم مشتریان پولهایشان را به بازار سیاه هدایت می‌کنند. به نظر من این اقدام از وظایف سیستم بانکی نیست و بانک باید کار بانکداری انجام دهد. کارکنان بانک باید به مشتریان احترام بگذارند و برای او حساب باز کنند و بانک حقیقی بانکی است که براساس سیستم اقتصادی مبتنی بر نظام قیمتها کار کند. البته بانک وظیفه اجرای قانون را هم دارد و همة‌ ما موظف به اطاعت از قانون هستیم و اگر قانون یک چیز را لازم می‌داند بانک باید انجام دهد.
بانک آف آمریکا در کالیفرنیا در یکی از شعبه‌هایش یک تریلیون دلار نقل‌و‌انتقال پولی دارد و این رقم، رقم بزرگی است و نمی‌شود فهمید چه میزان از آن پول کثیف است و شناسایی آن برای بانک هم کار کم‌هزینه‌ای نیست و بانک نباید کارمندهایش را موظف به شناسایی پول کثیف بداند، چون جو فعالیت آن شبه امنیتی می‌شود.
فصلنامه بانک: به عنوان صحبتهای آخر اگر توضیحات خاصی دارید، بیان بفرمایید؟
خاتمی: روشهایی که پیشنهاد شد به عنوان اینکه سیستم بانکی باید نقش مؤثری در مبارزه با پول‌شویی ایفا کند، خوب است، اما سیستم بانکی نمی‌تواند وقت و هزینه خود را برای کشف چیزی تلف کند.
پیشگر: به علت اینکه کشور ایران دارای شرایط اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی خاصی است که با کشورهای دیگر فرق می‌کند، به قوانین هم سنخ خود نیاز دارد. ما باید در ایران حساسیتها و اولویتها و خط‌مشیها را در نظر بگیریم و عوامل تأثیر‌گذار و خطرهای آینده پول‌شویی را مورد توجه قرار دهیم.
باید دانست که گستره تطهیر پول تا چه میزان است. وضعیت سیاسی و ساختار نظام خودمان را درنظر بگیریم و بعد تشکیلاتی برای سازمان به‌وجود آوریم که هدف آن مبارزه با پول‌شویی باشد. علاوه‌بر‌این بای مبارزه با تطهیر پول باید انگیزه‌های مادی و معنوی و امنیت کارکنانمان تأمین شود.
با توجه به اینکه مواد‌‌مخدر به 150 برابر قیمت تولید شده فروخته می‌شود، انگیزه‌های مادی و معنوی و امنیت 3 عامل مهمی است که باعث می‌شود نخبگان و متخصصان هم وارد این مبارزه شوند.
دکتر نیکنام:‌ عربها پول خود را در کشور لبنان می‌شستند و این یعنی ورود ارز خارجی که اگر جنگ داخلی لبنان اتفاق نمی‌افتاد لبنان بالاترین درآمد سالانه در تمام آسیا و شاید مساوی کشورهای غربی را داشت.
به نظر من باید شرایطی را ایجاد کنیم که جلوی ورود ارز گرفته نشود و کسی که حساب ارزی باز می‌کند، باید شرایط آسانی برای او برقرار باشد.
یکی از اشتباههایی که در کشور انجام گرفت این بود که از خروج ارز در کشور جلوگیری شد و وقتی جلوی خروج ارز گرفته شد، از لحاظ نظری خروج ارز مفهومی ندارد و بالطبع با این کار جلوی سپرده‌گذاری سیستم بانکی گرفته می‌شو. منافع ملی کشور ما مقدس و دارای ارزش است. اگر به هر دلیلی مجبور به تمکین قوانین بین‌المللی شویم، باید مثل سیستم ژاپنی به صورت حداقل این کار انجام شود به نظر من مبارزات ما با این مقوله‌ها ناموفق بود و ما باید از طریق دیگری مثل آزادسازی جلو برویم.