بانکداری سنتی و بانکداری الکترونیکی

بانکداری در جهان در عمل از زمانی آغاز شد که بشر به تولید کالا به منظور تجارت (غیر‌ از معامله جنس به جنس) مبادرت ورزید. با گسترش تجارت، رفته‌رفته نیاز به خدمات مؤسسات بانکی محسوس‌تر شد. به‌علاوه، وصول مطالبات از مشتریان دور و نزدیک و خطرات ناشی از نقل‌و‌انتقال پول، ایجاب می‌کرد که این عمل توسط مؤسساتی انجام گیرد که برای این کار به‌وجود آمده‌اند. لفظ بانک اصطلاحی است بسیار قدیمی که از واژه آلمانی Banck، به معنای «شرکت»، اقتباس شده است.
ایرانیان نیز از رزوگار کهن به داشتن نبوغ در امور مالی مشهور بوده و از حدود سه هزار سال پیش با پذیرش سپرده و اعطای وام آشنایی داشته‌اند و از سده ششم پیش از میلاد امور مربوط به انتشار و اداره پول را می‌دانستند.
صرافی و بانکداری از گذشته‌های بسیار دور در ایران رواج داشته و به اقتضای شرایط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، دوره‌‌های متعدد رونق و رکود را پشت‌سر گذاشته است. شواهد تاریخی حکایت از انجام عملیات بانکی و اعتباری از سوی صرافها و مؤسسه‌‌های صرافی در سده‌های پیش دارد. شاید بتوان پیشینه تأسیس بانک در ایران را به دوره هخامنشیان دانست و «مؤسسه پسران موراشو ازینب‌پور» و «بانک اجی بی» را که آن هنگام فعالیت داشتند، نخستین بانکهای کشور به شمار آورد. بااین‌وجود بانکداری به شیوه نوین (کنونی) در ایران از قدمت چندانی برخوردار نیست و به دوره قاجاریه بازمی‌گردد.
در سال 1266 ه ش، یک بانک انگلیسی به نام «بانک جدید شرق» بدون کسب مجوز از دولت ایران، فعالیت بانکداری خود را در ایران آغاز کرد. یک سال پس از تأسیس این بانک، امتیاز ایجاد «بانک شاهنشاهی ایران» به یکی از اتباع دولت انگلستان واگذار شد. متعاقب آن در سال 1269 ه ش امتیاز تأسیس «بانک استقراضی ایران»‌ به یکی از اتباع دولت روسیه اعطا شد.
در سال 1304 «بانک پهلوی قشون» (بانک سپه) با سرمایه 4 میلیون ریال از محل وجوه صندوق بازنشستگی افسران و درجه‌داران ارتش برای انجام امور مالی ارتش تشکیل شد.
سالها طول کشید که مردم با پدیدة نوظهور بانکها آشنا شدند. این پدیده از سرزمین‌های بیگانه به ایران راه یافته بود. در ابتدای امر همچون سایر فنون و دستاوردهای علمی در نزد مردم عامه با تردید مواجه شد. سالها طول کشید که مردم اندوخته‌های خود را از درز دیوارها و از عمق سردابها و از میان خاکها بیرون بکشند و آن را در اختیار یک سازمان دولتی یا خصوصی قرار دهند تا ضمن حفظ دارایی آنها، چرخهای زنگ‌زدة تولید و بازرگانی کشور را به حرکت درآورند. ضمن اینکه در میان این ناباوری، در سالهای پیش از انقلاب اسلامی بحث ربا و نهی شرع مقدس اسلام از آن، در این عدم اطمینان بی‌تأثیر نبود. از‌این‌رو پس از پیروزی انقلاب اسلامی دو وظیفه عمده بر دوش متولیان امور بانکی و اقتصادی سنگینی می‌کرد؛ اول آنکه به مردم عامی آموزش داده شود که بانک فقط محل نگهداری پول نیست و بانکها با اندوخته‌های مردم نقش مؤثری در رشد و توسعه اقتصادی کشور دارند و دوم آنکه قشرهایی را که عملیات بانکی را منطبق با شعایر اسلامی نمی‌دانستند، مجاب کند که بانکداری اسلامی منطبق با تعلیمات شرع مقدس است.
پس از این معارفه و رجوع مشتری به بانکها، حفظ مشتری و رقابت در جهت جلب‌ رضایت او امری مسلم به نظر می‌رسید. زیرا برای بانکها ماندن در بازار رقابت فقط با جلب مشتری رضایتمند میسر بوده است. زیرا آنچه بدیهی است در دنیای کنونی که پیشی‌گرفتن از رقبای هوشیار و فعال حرف اول در بازار تجارت کالا و خدمات می‌زند و در هر لحظه رقیبی نو و یا طرحی جدید توسط رقبا برای تصاحب سهم بیشتری از بازار ارائه می‌شود، برآوردن نیازهای مشتریان و جلب رضایت و توجه به خواسته‌ها و علایق آنان از اصول اولیه و اساسی در کسب موفقیت اهداف سازمانی است. لذا بانکداری امروز، بانکداری براساس نیاز و خواست مشتریان پی‌ریزی شده است که در آن همه چیز از مشتری آغاز و به وی خم می‌شود.
یک تحقیق بین‌المللی به عمل آمده، توسط انیستیتوی برنامه‌ریزی استراتژیک در واشنگتن‌دی‌سی نشان می دهد که برگشت سرمایه‌گذاری 20 درصد از بانکهایی که به نیاز مشتریان خود اهمیت داده‌اند تقریباً دو‌برابر بانکهایی بوده است که به این موضوع توجه نکرده‌اند.
آگاهی از نیاز مشتری و رفع این نیاز در کمترین مدت و حداقل هزینه از‌جمله موضوعهایی است که همواره دستخوش تغییر قرار می‌گیرد. زیرا بانکداری به عنوان زیر‌مجموعه‌ای از جامعه با تحولات آن همراه شده است. در جهانی که هر‌لحظه آبستن تغییرات است، همراه نشدن با تحولات به معنای نیستی است. اندیشمندان، مخالفان تغییر و تحول را بسان دایناسور می‌دانند که به علت همراه نشدن با تغییر و تحول با انقراض نسل مواجه می‌شوند.
یا تغییرات سریع فن‌آوری، به‌ویژه فن‌آوری رایانه‌ای، بانکداری در جهان امروز دچار چنان تغییراتی شده است که هضم آن برای کسانی که با سابقه بانکداری آشنایی ندارد و حتی آنان که تاریخچه بانکداری را مطالعه کرده‌اند، نیز مشکل می‌نماید. در دنیای امروز دیگر نیازی برای مراجعه به بانک وجود ندارد و فرد می‌تواند از منزل خود امور بانکی را سروسامان دهد. پول خود را به بانک بسپارد، از وجوه خود نزد بانک برداشت کند و ...
امروزه در کشورهای صنعتی سرمایه‌گذاری سنگینی روی تجهیزات رایانه‌ای به‌تنهایی انجام نمی‌گیرد، شبکه بانکی (مرکب از چندین بانک) با تهیه نرم‌‌افزارها و سخت‌افزارهای ویژه که به طور مشترک انجام می‌گیرد، هزینه‌‌های سرمایه‌ای خود را سرشکن می‌‌کند. خودپردازهای الکترونیکی (A.T.M) متعلق به بانک خاص نیست، بلکه متعلق به سیستم بانکی کشور است و مشتری هر یک از بانکها با وارد‌‌‌کردن رمز بانک خود امور بانکی خویش را انجام می‌دهد.
به عبارت دیگر امروزه جهان به بانکداری الکترونیکی دست‌ یافته است. واژه بانکداری الکترونیکی به دو صورت تعریف می‌شود: یکی ارایه خدمات بانکی با استفاده از سیستم الکترونیکی و دیگری خدمات الکترونیکی بانکی. اگر تعریف اول را در نظر بگیریم، بحثی قدیمی را پیگیری می‌کنیم. مثل استفاده از تلکس، تلگرام که از قبل در بانک بود و دارا بودن آن برای بانکها مزیتی به شمار نمی‌آید، اما در تعریف دوم که نمونه‌های آن در بالا ذکر شد بانکداری الکترونیکی خدمات الکترونیکی ارایه می‌دهد. یعنی اگر قرار باشد که رایانه در شعب فقط کار حساب جبری کارمند شعبه را انجام دهد، به بانکداری الکترونیکی دست نیافته‌ایم بلکه در دوری باطل تجربه بانکداری سنتی که براساس بده‌بستان است، تکرار شده است؛ حتی تکثر و تبلور جایزه‌ها و سپرده‌ها ملاک رقابت نیست و توقعات مشتری با توجه به فن‌آوریهای موجود شکل می‌گیرد.
آگاهی از نیاز مشتری و رفع این نیاز درکمترین مدت و حداقل هزینه از‌جمله موضوعهایی است که همواره دستخوش تغییر قرار می‌گیرد.
در دنیای کنونی بانکهایی که به خدمات الکترونیکی روی آورده ند محکوم به جلب رضایت مشتری که در منزل با حرکت اشاره‌گر ماوس رایانه به سویی در یک لحظه به سوی رقیب کلیک می‌کنند، است. یعنی دیگر زمانی نیست که مشتری در صف طویل شعبه بایستد تا یک چک را وصول کند و بعد از مدتی که در شعبه به عنوان یک مشتری قدیمی شناخته شد با انواع و اقسام فرمها و ضمانت‌نامه‌ها و ... تقاضای وامی را کند که تا چند ماه بعد بتواند تسهیلاتی از بانک بگیرد.
در بانکداری پیشرو و مدرن مشتری بدون نیاز به خروج از منزل تمامی کارهای روزمره خود را با فشردن چند دکمه انجام می‌دهد و حدفاصل او دنیای بیرون شیشه مانیتوری است که در مقابل او قرار دارد و به سادگی می‌تواند با فشار دادن چند دکمه بر روی صفحه کلید رایانه و تایپ یک آدرس به فروشگاهی وارد شود و تمامی وسایل مورد‌نیاز خود را خریداری کند. او نگرانی خاصی از بابت پرداخت صورت‌حساب اجناس خریداری شده ندارد. چون همزمان با اعلام شماره کارت اعتباری خود این امکان را به فروشگاه می‌دهد که از حساب بانکی او مبلغ مورد‌نیاز برداشت شود. بعد می‌تواند با فشار‌دادن چند دکمه دیگر به سایت بانک وارد شده و پول قبض آب و برق خود را پرداخت کند. همه اینها به وسیله رایانه‌ای که در خانه اوست و به شبکه بانکداری الکترونیکی متصل است فراهم می‌شود و به‌این‌ترتیب در حداقل زمان، حداکثر کارها انجام می‌گیرد.
با توجه به آنچه گفته شد، و در‌‌حالی‌که مهمترین کارهای تجاری و مبادلات پول و اسناد در شبکه بانکداری الکترونیکی در سراسر جهان و به هر نقطه با صرف هزینه‌ای کمتر از یک درهم دلار و با صرف زمانی چند دقیقه امکان‌پذیر است، هنوز شعب بانکهای ایران از طریق سیستم رایانه‌‌ای غیر‌متصل موجب تأخیر چند‌روزه برای حوالة پول بین دو شهر شده‌‌‌اند.
جالب اینکه در چنین شرایطی کشورهای همسایه در حاشیه خلیج‌فارس که وسعت جغرافیایی آنها بسیا کمتر از وسعت و گستردگی ایران است، شعب بانکی خود را به دورترین نقاط جهان متصل کرده‌اند، چرا که سالهاست در کشور آنها سیستم بانکداری الکترونیکی راه‌اندازی شده است.
اما با توجه به اینکه دولت سید محمد خاتمی لایحه تجارت الکترونیکی را به مجلس شورای اسلامی ارائه داد است، دو گروه به این مسئله از دو زاویه جداگانه نگاه می‌کنند. مخالفان که معتقدند هزینه بالای این سیستم و آماده نبودن شرایط اقتصادی دو دلیلی است که باید همه را قانع به کنار گذاشتن سیستم بانکداری الکترونیکی در حوزه اختیارات ما نیست و مقتضیات زمان و شرایط اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جهانف کشور ما را نیز همچون دیگر کشورها وادار می‌کند که هر‌چه سریعتر خود را با سیستم‌های نوین تطبیق دهیم.
به‌هر‌حال برای رسیدن به بانکداری مطلوب لازم است که با توجه به الگوهای موجود در کشورهای توسعه‌یافته و بستر‌سازی برای استفاده از فن‌آوریهای روز به سمت استفاده بهینه از امکانات موجود حرکت کرد. اگر بانکی سیتی‌گروپ (Citi group) آمریکا، میتزو فیننشیال گروپ Mitzuh- Financialgrovp group) ژاپن، «جی. پی. مورگان» (J.P. Morgan) آمریکا در سطح جهان حرف اول بانکداری را می‌زنند بدون شک در زیر سایه توجه به نیاز مشتری و توجه تکنولوژی به این نیازها است.