معیارهای بانکداری اسلامی در بحرین

مهناز بهرامی
منبع: Islamic Banking and Finance Kingdom of Bahrin- 2002
در بیش از 40 کشور دنیا بانکهای اسلامی در حال ارائه خدمات بانکی هستند. تجربه نشان می‌دهد که اکثر این بانکها اهداف و عملکرد متفاوتی را دنبال می‌کنند و دارای قوانین خاص خود هستند. سیستم بانکداری در برخی از کشورهای مسلمان، یکپارچه اسلامی است (نظیر سودان، ایران و پاکستان) و برخی دیگر دارای سیستم دوگانه اسلامی و غیر‌اسلامی هستند (نظیر بحرین، مالزی، اندونزی و سایر کشورهای مسلمان).
در میان جوامع مسلمان، تحقیق و توسعه در زمینه بانکداری اسلامی در کشور بحرین (به رغم وجود سیستم دوگانه) از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. در گزارش حاضر گوشه‌هایی از مقررات بانکداری اسلامی در این کشور ارایه می‌شود.
ویژگیهای بانکداری اسلامی در بحرین
سه ویژگی اصلی، بانکداری اسلامی در بحرین را از بانکداری متعارف متمایز می‌کند:
بانکهای اسلامی مجاز به دریافت و پرداخت بهره نیستند:
ارتباط میان بانک اسلامی و دارندگان حسابهای سرمایه‌گذاری (سپرده‌گذاران) با بانکهای متعارف متفاوت است. از آنجا که استفاده از ربا در خدمات مالی ممنوع است، بانکهای اسلامی از عقود مختلف مانند مضاربه‌ برای تجهیز وجوه به سوی حسابهای سرمایه‌گذاری استفاده می‌کنند. مضاربه قراردادی است میان بانک و مشتری که در آن بانک به عنوان تأمین‌کننده وجوه، مشتری را براساس وجه معینی تامین مالی می‌کند تا در فعالیت معینی مصرف شود. مضاربه قراردادی است که از اصول شریعت استنتاج شده و براساس تسهیم سود استوار است. سرمایه مضاربه باید نقدی پرداخت شود، هر‌چند برخی از صاحبنظران اسلامی عقیده دارند که سرمایه مضاربه می‌تواند به شکل داراییهای قابل‌معامله نیز فراهم شود.
نکته دیگر وجه تمایز دارندگان حساب سرمایه‌گذاری (IAH) در بانک اسلامی با بانک متعارف است.
در قرارداد مضاربه، بانک اسلامی به عنوان مضارب عمل می‌کند و سرمایه دارندگان حساب سرمایه‌گذاری را ضمانت نمی‌کند. دارندگان حساب سرمایه‌گذاری نیز پس از کسر هزینه بانک، سود حاصله را دریافت می‌کنند. در صورت وقوع زیان (چنانچه از سوء مدیریت یا غفلت و کوتاهی بانک ناشی نشده باشد) دارندگان این حساب در زیان نیز شریک می‌شوند.
دارندگان سپرده در بانکهای غیر‌اسلامی (متعارف) در زیانهای حاصله شریک نیستند و پیامد هر‌گونه ریسک حاصله متوجه بانک می‌شود. در این بانکها چنانچه بانک به مرحله ورشکستگی برسد و حراج داراییها صورت بگیرد، سپرده‌گذاران مقدم بر سهامداران هستند. در‌حالی‌که در بانک اسلامی سپرده‌گذاران و سهامداران در یک راستا قرار دارند.
وجوه شورای نظارتی شریعت:
دلیل اصلی تاسیس و احداث بانکهای اسلامی، اعطا مجوز به مسلمانان برای انجام معاملات مالی براساس اصول شریعت اسلامی است. شورای نظارتی شریعت در کشور بحرین مجوزهای لازم برای انواع فعالیتهای بانکها را صادر می‌‌کند.
ساختار دارایی در بانک اسلامی:
ساختار دارایی در بانک اسلامی مبتنی بر بهره نیست. در بانکهای متعارف داراییهای مالی مبتنی بر نرخ بهره هستند، در‌حالی‌که در بانکهای اسلامی معاملات مالی براساس داراییهای واقعی استوار است.
نحوه استفاده از حسابهای سرمایه‌گذاری:
وجوه IAH به دو گروه غیر‌محدود و محدود تقسیم می‌شود:
در گروه اول، وجوه IAH با سایر وجوه بانک در یک جا سرمایه‌گذاری می‌شود و درآمد مالی سرمایه‌‌گذاریها میان بانک و براساس IAH سهم سرمایه تقسیم می‌شوند. بانک اسلامی برای سرمایه‌گذاری در این وجوه آزادی کامل دارد.
در گروه دوم، بانکهای اسلامی وجوه IAH را از سایر وجوه جدا می‌کنند. وجوه IAH‌ در زمینه‌های مورد‌‌نظر دارندگان آن سرمایه‌گذاری می‌شوند. بانک مربوطه باید برای وجوه IAH‌ صورتهای مالی و ترازنامه جداگانه تنظیم و نگهداری کند.
از آنجا که استفاده از ربا در خدمات مالی ممنوع است، بانکهای اسلامی از عقود مختلف مانند مضاربه‌ برای تجهیز وجوه به سوی حسابهای سرمایه‌گذاری استفاده می‌کنند.
دارندگان سپرده در بانکهای غیر‌اسلامی (متعارف) در زیانهای حاصله شریک نیستند و پیامد هر‌گونه ریسک حاصله متوجه بانک می‌شود.
دلیل اصلی تأسیس بانکهای اسلامی، اعطای مجوز به مسلمانان برای انجام معاملات مالی براساس اصول شریعت اسلامی است.
برخی از کشورهای اسلامی مانند بحرین به نسبت کفایت سرمایه 12 درصد رسیده‌اند.
برخی از بانکهای اسلامی هر دو گروه حسابهای سرمایه‌گذاری غیر‌محدود و محدود را ارائه می‌دهند. در عملیات بانکداری خرد، حسابهای سرمایه‌گذرای غیر‌محدود مدنظر قرار می‌گیرند که ارائه‌دهنده پس‌اندازهای خرد هستند. دارندگان این پس‌اندازها درصدد دریافت یک درآمد (ولو اندک) هستند. بانکهای اسلامی دیگری که در حیطه کلان فعالیت می‌کنند، ارائه‌دهنده حسابهای سرمایه‌گذاری محدود هستند.
روش نظارت بانکی در بحرین
بانک مرکزی بحرین ، برای انجام نظارت بانکی غیر‌مستقیم از روش رتبه‌بندی CAMEL استفاده می‌‌کند. این رتبه‌بندی نمایانگر کیفیت شرایط مالی، تصویری از وضعیت ریسکها و عملکرد کلی بانک است که 5 قسمت زیر را مدنظر قرار می‌دهد:
کفایت سرمایه: C= Capital Protection
کیفیت دارایی: A= Asset Quality
شایستگی مدیریت: M= Management Competence
درآمد: E= Earnings Strength
ریسک نقدینگی: L= Liquidity Risk Exposure
به هر‌یک از این معیارها رتبه‌ای تعلق گرفته و در‌نهایت مجموعه این رتبه‌ها درجه نهایی بانک بازرسی شونده را تشکیل می‌دهد. رتبه‌های نهایی از 1 الی 5 هستند. رتبه یک بالاترین رتبه (قوی‌ترین علمکرد) و رتبه پنج پایین‌ترین رتبه (ضعیف‌ترین عملکرد) است. در‌مجموع بانک‌های با رتبه‌های یک یا دو از لحاظ سلامت و ثبات در سطح بالاتر قرار داشته و در مقابل بانکهای با رتبه سه- چهار و پنج از عملکرد رضایت‌بخشی برخوردار نیستند.
تجزیه و تحلیل CAMEL برای بانکهای اسلامی بحرین
الف کفایت سرمایه (C)
بانکهای اسلامی مانند بانکهای متعارف ناگزیر هستند تا سطح معقولی از سرمایه را نگهداری کنند. برخی از کشورهای اسلامی مانند بحرین به نسبت کفایت سرمایه 12 درصد رسیده‌‌اند. در کشور مذکور 50 درصد داراییهای مبتنی بر ریسک حسابهای سرمایه‌گذاری در مخرج کفایت سرمایه منظور می‌شود.
سازمان حسابداری و حسابرسی برای مؤسسات مالی اسلامی (AAOIEI) موردکفایت سرمایه بانکهای اسلامی روی و نکته تأکید دارد:
حسابهای سرمایه‌گذاری جزو بدهی‌ها نیستند،‌ لیکن برای تأمین مالی داراییها نباشد (بجز زمانی که آنها در اثر سوء‌ مدیریت به وجود آمده باشند) از نظر تجاری بانک مذکور برای جذب این ریسکها تحت‌فشار قرار خواهد گرفت که ریسک تجاری نامیده می‌شود.
ب) کیفیت داراییها (A)
از بانک‌های اسلامی انتظار می‌رود همانند بانکهای متعارف، از داراییهای باثبات در پرتفوی خود استفاده کنند. بانکهای مذکور برای مقابله با کاهش ارزش داراییهای خود یک برنامه زمان‌بندی شده و ذخایر مناسب درنظر بگیرند که منعکس‌کننده این تنزل ارزش باشد. در این رابطه بانک مرکز بحرین یک‌سری استاندارد برای کنترل ریسکهای مختلف درنظر گرفته است، به‌طوری‌که بانکها ملزم هستند هنگامی‌که میزان ریسک اعتباری به 10 درصد پایه سرمایه بالغ شود، بانک مرکزی را مطلع کنند. حال چنانچه این میزان ریسک به 15 درصد بالغ شود، بانک مذکور باید مجوز قبلی بانک مرکزی را برای انعقاد قرارداد موردنظر کسب کند.
ج) مدیریت بانک اسلامی نه‌تنها مسئول حفظ منافع سهامداران بانک است بلکه منافع‌ دارندگان حسابهای سرمایه‌گذاری را نیز باید مدنظر قرار دهد. بانک مرکزی بحرین کنترل ریسک‌ها و ذخایر قانونی بانکها را از طریق دریافت منظم اطلاعات از سوی بانکها به عهده دارد. بانکها ملزم هستند اطلاعات مربوطه را براساس استانداردهای مؤسسه AAOIFI تنظیم و برای بانک مرکزی ارسال کنند. استانداردهای مورد‌نظر در FAS یا استاندارد حسابداری مالی منعکس است، در صورتهای مالی بانکها باید نحوه تخصیص سود منعکس باشد تا نحوه ذخیره‌گیری نیز مشخص شود. به‌علاوه بانکها نمی‌توانند بدون مجوز، وجوه مربوط به حسابهای سرمایه‌گذاری محدود را به سایر حسابها منتقل کنند.
د) کیفیت درآمد (E)
برای دستیابی به رشد بلند‌مدت، حفظ کیفیت درآمد امری اساسی برای مؤسسه مالی محسوب می‌شود. ریسکهای مربوط به زیانهای اقتصادی یا زیانهای اقتصادی یا زیانهای مربوط به تصمیم‌گیری‌های غلط در سرمایه‌گذاری‌ها کاملا در فرآیند درآمدی بانک منعکس می‌شود. زیانهای اقتصادی نه فقط در کاهش ارزش منافع دارندگان حسابهای سرمایه‌گذاری منعکس می‌شود،‌ بلکه در سوددهی بانک نیز اثر می‌گذارد. برای پیشگیری از این زیان، بانکها موظف می‌شوند اجزای درآمدهای مختلف را به اطلاع مقام نظارتی برسانند. این آمار علاوه بر آمارهای مندرج در صورتهای مالی، اطلاعات مربوط به ده نفر از دارندگان بیشترین سپرده‌ها، طرفین تجاری آنها و تقسیمات جغرافیایی را نیز دربر‌می‌گیرد.
ه) نقدینگی (L)
کنترل نقدینگی مهمترین مسئولیت مدیریت بانک است. استفاده از وجوه کوتاه‌مدت در سرمایه‌گذاری‌های بلند‌مدت، بانک را با این ریسک مواجه می‌کند که دارندگان حسابهای سرمایه‌گذاری ممکن است متقاضی دریافت وجوه خود باشند و این نکته بانک را مجبور به فروش داراییهای خود کند. در بانک اسلامی این امر اهمیت بیشتری می‌یابد، زیرا اکثر فقها بر این عقیده استوار هستند که بیشتر قراردادهای مضاربه در سررسید به پایان نمی‌رسند.
بانک مرکزی بحرین بانکها را ملزم می‌کند تا منابع نقدینگی خود را از نظر تاریخ سر‌رسید هماهنگ نماید و این هماهنگی باید شامل هر دو گروه حسابهای سرمایه‌گذاری محدود و نامحدود باشد.
بانک مرکزی بحرین برای گزارش جریان وجوه، معیاری به این شرح برای بانکها تعیین کرده است: وجوه نقدی در مدت زمان صفر تا شش ماه گنجانده خواهند شد و وجوه سررسیددار،‌ مدت 6 ماه تا 5 سال را دربر خواهند گرفت.
به علاوه برای حسابهای سرمایه‌گذاری نامحدود سررسید تعیین می‌شود. مدیریت بانک موظف است از یک سیاست کنترل سررسید برای حسابهای سرمایه‌گذاری محدود استفاده کند.
از بانک‌های اسلامی انتظار می‌رود همانند بانکهای متعارف، از داراییهای با‌ثبات در پرتفوی خود استفاده کنند.
مدیریت بانک اسلامی مسئول حفظ منافع سهامداران بانک است.
بانک مرکزی بحرین کنترل ریسک‌ها و ذخایر قانونی بانکها را از طریق دریافت منظم اطلاعات از سوی بانکها به عهده دارد.