بانکداری اسلامی در گذر زمان

مترجم: سهیل ایلداری
مأخذ: اینترنت
از دوران قرون وسطی، تأمین مالی اسلامی به طور عمده در تجارت و بازرگانی مسلمانان در سراسر جهان مرسوم بوده است. در اسپانیا، کرانههای دریای مدیترانه و حاشیه دریای بالتیک، بازرگانان مسلمان در عرصة تجارت، نقش فعالی داشتند. چنین ادعا شده است که تجار و سرمایهگذاران اروپایی بسیار دیرتر و به تقلید از مسلمانان تکنیکها و ابزارهای مالی اسلامی را در معاملات خود به کار میبردند.
تجدید حیات بانکداری اسلامی در سراسر دنیا به سال 1976 میلادی بازمیگردد. در آن زمان کشورهای صادرکننده نفت به منابع عظیمی از درآمد و ثروت دست یافتند که پیش از آن به طور عمده در اختیار شرکتهای نفتی خارجی بود. این واقعه سبب شد که مسلمانان به دنبال ارائه الگویی از زندگی بر طبق اصول اخلاقی و فلسفه اسلام باشند.
براساس برآوردهای انجام شده، بانکهای اسلامی وجوهی در حدود 300 میلیارد دلار را اداره میکنند و این میزان، رشد سالانهای در حدود 15 درصد برخوردار است. این شیوة بانکداری منحصر به کشورهای مسلمان نیست، بلکه مشتریان آن در سراسر اروپا، آمریکای شمالی و شرق دور گستردهاند.
شایان ذکر است در حال حاضر بالغ بر 250 مؤسسه مالی برمبنای اصول و تعالیم اسلامی به ارائه خدمات مشغولند.
امروزه بالغ بر 200 میلیارد به وسیلة سازمانهای مالی اسلامی سراسر جهان از جمله اروپا، ایالات متحده آمریکا، خاورمیانه، آسیا و آفریقا سرمایهگذاری شده است. این حجم از سرمایه در سر تا سر دنیا با آهنگ سریعی در حال افزایش است. در بسیاری از جنبهها، تعداد متوسطی از سپردهگذاران در معاملات روزمرة خود تفاوت عمدهای بین یک بانک اسلامی و یک بانک ربوی مشاهده نمیکنند. بانکهای اسلامی به طور کلی در زمینه سه نوع از حسابها فعالیت میکنند:
حساب جاری (1)
حساب پسانداز (2)
حساب سرمایهگذاری (3)
وجوه پسانداز شده در یک حساب جاری ممکن است از سوی مشتری به وسیلة چک، ماشینهای خودپرداز (4) یا مبادلات الکترونیک دریافت شود. همچنین به چنین حسابهایی بهره پرداخت نمیشود. بانکها نیز به ندرت در قبال ارائه خدمات، پولی دریافت میکنند. دارندگان حسابهای پسانداز ممکن است به صورت ادواری بهرهای دریافت کنند و این امر به سودآوری معاملاتی که بانک انجام میدهد، بستگی دارد. وجوه چنین حسابهایی به هنگام درخواستدارندگان حسابها قابل دریافت است. حسابهای سرمایهگذاری از محدودیت زمانی خاصی برخوردار است و دارندگان چنین حسابهایی حق برداشت از موجودی خویش را تا قبل از موعد معینی ندارند.
آینده بانکداری اسلامی
در چهار دهة گذشته و از هنگامی که اولین بانک اسلامی در مصر گشایش یافت، بانکداری اسلامی از رشد شتابانی برخوردار بوده است. به طوری که امروزه 250 مؤسسه مالی برمبنای اصول اسلام فعالیت میکنند و برآورد میشود که 300 میلیارد دلار از داراییها را در سر تا سر جهان اداره میکنند. بسیاری پیشبینی میکنند این نوع از خدمات مالی در سراسر جهان اسلام و سایر کشورهای دنیا در حال رشد و توسعه است و شمار افراد و سازمانهاییکه از خدمات بانکداری اسلامی استفاده میکنند، رو به افزایش است و به تبع آن نیز تنوع خدمات و مشتریان روندی رو به رشد دارد.
خدمات بانکداری الکترونیک
خدمات بانکداری اسلامی ابزارهای نوین ارتباطی از جمله اینترنت را در فعالیتهای خود به ویژه ارائه خدمات مالی به مشتریان و سرمایهگذاران سراسر دنیا به کار گرفته است.
شرکتهای مستقر در خاورمیانه، اروپا، شمال آمریکا و آفریقا اینک در حال عرضه خدمات بانکداری اسلامی به شیوة الکترونیک به مشتریان خود در سراسر دنیا هستند.
بانکداری اسلامی در کشورهای غیرمسلمان
گر چه بخش بزرگی از نهادهای مالی و بانکی که از ارزشهای اخلاقی تبعیت میکنند، اکنون در کشورهای مسلمان به فعالیت مشغولند، ولی تعداد زیادی نیز در کشورهای غیرمسلمان به ارائه چنین خدماتی اشتغال دارند.
امروزه نزدیک به یک چهارم کل این قبیل مؤسسات که بالغ بر 60 سازمان مالی است، در کشورهایی به فعالیت مشغولند که اکثر مردم آن کشورها را مسلمانان تشکیل نمیدهند. این کشورها عبارتند از: دانمارک، فرانسه، آلمان، ایتالیا، لوکزامبورگ، انگلستان، سوئیس، روسیه، باهاماس، جزایر ویرجین انگلستان، جزایر کیمن (5) (مجمع الجزایری در جنوب شرقی کوبا واقع در دریای کارائیب)، سریلانکا، هند، آفریقای جنوبی، استرالیا، کانادا و ایالات متحده.
تعدادی از بانکهای غربی که به ارائه خدمات مالی و بانکداری اسلامی میپردازند مؤسسات پرآوازهای همچون اچ اس بی سی (6)، بارکلیز کپیتال (7), یونایتد بانک آوسوتیزرلند (8) و سیتی بانک (9) هستند.
در چند دهة قبل، فعالیت نهادهای مالی و بانکداری نوین برمینای ارزشهای اسلامی رویایی زودگذر به نظر میرسید، اما در حال حاضر، بانکداری اسلامی به نظام مالی پایدار و با ثباتی مبدل شده و حجم زیادی از سرمایهگذاریها را به خود جذب کرده است؛ سرمایهگذاریهایی که حجم آنها به سرعت در حال افزایش است. بانکداری اسلامی حرکت نوینی است که از دهة 1960 میلادی پایهریزی شده. گرچه نام این قبیل خدمات و ارزشها چنین القاء میکند که آنها به قرنهای قبل و طلیعة پیدایش دین اسلام بازمیگردد.
در دهة اخیر، مشتریان به طور فزایندهای در جستجوی شیوههای اخلاقی برای سرمایهگذاری پولهایشان بودهاند. برخی از سرمایهگذاران در تلاشند که مطمئن شوند پولهایشان را شرکتهایی که از نیروی کار کودکان سوءاستفاده میکنند، استفاده نمیکنند بعضی دیگر نیز میخواهند یقین پیدا کنند سرمایهشان در شرکتهایی که به حقوق انسانها تجاوز میکنند، به محیط زیست آسیب میرسانند و یا محصولات خود را بر روی حیوانات آزمایش میکنند، به کار گرفته نمیشود.
بانکداری اسلامی به مشتریان برای ترکیب و تلفیق امور بانکداری و مالی اسلامی با خدمات و تسهیلات نوین، چند راهحل پیشنهاد میکند و بر روشهای بانکداری مشتریمدار و اصول اخلاقی ارزشمدار متمرکز شده است که با این شیوه توانسته است مشتریان مسلمان و غیرمسلمان را به سودی خود جذب کند. بنابراین چنین نظامی با آهنگ سریعی به رشد و گسترش خود ادامه میدهد.
انتظار میرود صنعت بانکداری و تأمین مالی اسلامی در طول دهة آینده نیز به روند صعودی فعالیت خود ادامه دهد و نیازهای طیف گستردهای از مشتریانش ـ از شرکتهای بزرگ گرفته تا اشخاص حقیقی ـ را تأمین کند. امروزه نظام بانکداری و تأمین مالی اسلامی حلقة مفقودة نظام بانکی تلقی میشود. راهحلهای پیشنهادی بانکداری اسلامی عبارتند از:
سرمایهگذاریها باید در حوزة اخلاقی و بر پایة ارزشهای اسلامی صورت بگیرد. ارزشهای اخلاقی مسلمانان را وادار میکند از سرمایهگذاری در فعالیتهایی نظیر، تهیه مشروبات الکی، قمار، پورنوگرافی و سایر خدماتی که از نظر اخلاقی شبههبرانگیزند، پرهیز کنند. علاوه بر این، خدمات بازرگانی شرکتها نیز باید بر پایة اصول اخلاقی شکل گیرد و این اطمینان حاصل شود که بدهیهای مالی و درآمدهای ناشی از بهره به حداقل میرسند.
اسلام از مسلمانان میخواهد تا از دریافت بهره (ربا) خودداری کنند و سهام پروژههایی را که احتمال موفقیت آنها زیاد است، خریداری کنند. در این روش، وامدهنده و وامگیرنده در مخاطرات سهیم بوده و به طور مشترک در مزایای سرمایهگذاری شریک خواهند بود. این اصل به طور جالبی در قرآن مجید مورد توجه قرار گرفته است.
اسلام به گونة خللناپذیری دریافت نکردن یا نپرداختن بهره (ربا) را به عنوان یک ارزش واقعی شناخته و ربا را تحریم کرده است. این امر شاید اساسیترین وجه تمایز بانکداری اسلامی از بانکداری متعارف (ربوی) باشد. اما مشتریان بانکها و نهادهای مالی اسلامی به طور کلی از تجربه مشابهی همانند مشتریان بانکهای متعارف برخوردارند. به عنوان مثال بانکها نرخ بهره بالاتری را بابت اعطای وامهای خود مطالبه میکنند و میزان بهره پایینتری به مشتریان خود میپردازند.
بانکها در بازدة حاصله از فعالیت سرمایهگذاری شریکند. به طور اساسی مشارکت در سود و زیان چنین معنی میدهد که ایجاد ثروت حاصل مشارکت سرمایهگذاران و کارآفرینان (10) است که در مخاطرات و پاداش سرمایهگذاری با یکدیگر سهیماند. چنین بازدهای که حاصل سرمایهگذاری است بر پایه سود به دست آمده تقسیم میشود و نه بر پایه آنچه که قبلاً تعیین شده (مانند اوراق قرضه یا سود ثابت شده در غربیها).
دیگر جنبه کلیدی بانکداری و تأمین مالی اسلامی این نظریه است که توسعه اقتصادی ـ اجتمعای باید از طریق سرمایهگذاری اسلامی (پرداخت صدقه یا زکات) گسترش یابد. خدمات بانکداری اسلامی امروزه به وسیله «هیأت نظارتی شریعت» (11) اداره میشود که در فرآیند توسعه نهادهای مالی اسلامی در سالهای اخیر، وجودش ضروری بوده است.
در سال 1960 نخستین تجربه عملی در زمینه بانکداری اسلامی جامة عمل پوشید. قبل از تاریخ، در منطقة خاورمیانه هیچ سازمان جدیدی که برمبنای تعالیم اخلاقی اسلام خدمات مالی و بانکی ارایه دهد، شکل نگرفته بود. این تلاش پیشگامانه در تأسیس یک بانک پسانداز برمبنای مشارکت در سود، برای اولین بار در شهر «ام. ت قمر (12)» به بار نشست. گرچه این تجربه دیری نپایید و در سال 1967 درهای این بانک بسته شد اما بانکهای جدیدی بر پایه تجربههای آن بانک و برمبنای احکام اسلام پایهریزی شدند. این بانکها نه سود پرداخت میکردند و نه از مشتریان خود سود مطالبه میکردند. اکثر آنها به طور مستقیم در زمینه مبادلات بازرگانی و صنعت و به صورت مشارکت در سود با مشتریان سرمایهگذاری میکردند. این بانکها به مثابه مؤسسات پسانداز و سرمایهگذاری به جای بانکهای مرسوم فعال بودند.
در دهه 1970 بانکداری اسلامی و اتاقهای سرمایهگذاری که برمبنای دستورهای شرع اسلام پایهریزی شده بودند، به طور فزایندهای در منطقة خاورمیانه تأسیس شدند و به سرعت در مناطق جنوب و شرق آسیا رواج یافتند. متعاقب آن این شیوة نوین بانکداری در کشورهایی همچون لوکزامبورگ، دانمارک، استرالیا و ایالات متحده آمریکا که در آنها مسلمانان جزو اقلیتها محسوب میشوند، گسترش پیدا کرد.
بسیاری از مسلمانانی که به سوی بانکهای جدید کشیده شدند، نه تنها به دلایل اخلاقی و مذهبی، بلکه به واسطه این که این مؤسسات خدمات فوقالعادهای ارائه میکردند و برای مشتریان بسیار ارزشمند بود.
چهل سال بعد از ایجاد نخستین بانک اسلامی، این قبیل مؤسسات مالی شکل واقعی خود را پیدا کردند. به طوری که خدمات خود را در 12 کشور ارائه میکنند. همچنین برای کاربران اینترنت در سراسر جهان امکان بهرهگیری از این خدمات فراهم شده است. علاوه بر این، بانکهای اسلامی را نمیتوان صرفاً در جهان اسلام جستجو کرد، بلکه بسیاری از مؤسسات مالی بینالمللی نیز به این شیوه بانکداری گرایش پیدا کردهاند.
گرچه بانکهای اسلامی برای اولین بار در دهة 1960 در صحنه بینالمللی ظاهر شدند، ولی بسیاری از اصولی که این شیوه بانکداری بر آن استوار است، عموماً در سراسر جهان و برای قرون متمادی مقبول و مورد پذیرش بوده است. خدمات بانکداری اسلامی در تمامی دوران قرون وسطی در بین جوامع مسلمان و در فعالیتهای بازرگانی و مبادلات تجاری مورد استفاده قرار میگرفت. در اسپانیا و کرانههای دریای مدیترانه، بازرگانان مسلمان به عنوان کارگزاران امور مالی در عرصه فعالیتهای تجاری شناخته میشدند و بسیاری از مفاهیم، تکنیکها و ابزارهای آنها بعدها مورد استفاده و تقلید متخصصان مالی اروپایی قرار گرفت.
در عصر حاضر نیز بانکداری و تأمین مالی اسلامی در عرصه بازارهای سرمایه بینالمللی از رشد بسیار سریعی برخوردار است و در زمره نوآورترین صنایع مالی قرار میگیرند. این بخش از اقتصاد جهان در خلال سه دهة گذشته از رشد پایداری برخوردار بوده و این صنعت پویا بازاری 300 میلیارد دلاری را تشکیل میدهد، بانکداری اسلامی به دلیل برخورداری از ظرفیتهای بالقوه فراوان و موفقیت مؤسساتی که چنین خدماتی را ارائه میکنند و همچنین به واسطة قرابت و پیوستگی با بانکداری متعارف بسیار مورد توجه قرار گرفته است.
در حال حاضر طیف وسیعی از سازمانهای مالی ـ از مؤسسات خصوصی کوچک گرفته تا بانکهای بزرگ بینالمللی ـ به ارایه انواعی از خدمات مالی اسلامی و تأمین نیازهای مشتریان خود مشغولند و این امر، نیاز به ارائه تعریف مجددی از وسعت خدمات، هدف و قابلیت اجرا و به کارگیری بانکداری و تأمین مالی اسلامی را توجیه میکند، ضمن این که جذابیت چنین خدماتی، هم سرمایهگذاران و هم ارائهدهندگان این قبیل خدمات را به طور یکسانی اغوا کرده است.
شورای عمومی بانکها و مؤسسات مالی اسلامی (13) زبان گویا و پرطنین این صنعت است که توسط بالغ بر 40 سازمان مالی اسلامی پایهریزی شده و منابع وسیع، مشاوره، راهکارهای مؤثر روابط عمومی و مشارکت در فرصتها از ویژگیهای منحصر به فرد این صنعت در حال پیشرفت تلقی میشوند.
زیرنویسها:
Checking accounts
Saving accounts
Investment accounts
ATM
Cayman islands
HSBC
Barclays Capital
United Bank of Switzerland (VBS)
Citibank
Enterpreneurs
Sharia Supervisory board
M T .Ghamr
The General Council For Islamic Bank and Financial Institutions.