سرزمین دست نخورده

آینده درخشان بانکداری اسلامی
مترجم: سپهر ایلداری ماخذ: تایم. 16 دسامبر 2002
مسلمانان جهان از بحرین گرفته تا لندن در حال انطباق تجارت و بازرگانی خود با احکام و قوانین اسلام هستند. بانک «نوریبا» (1) در طبقة نوزدهم برج «سیف» واقع در منامه، پایتخت کوچک ولی مجلل بحرین، به مشتریان ثروتمندش طیف گستردهای از خدمات مالی از پورتفوی گرفته تا اجاره را ارایه میکند.
از دفتر این بانک شما میتوانید «الفاتح» مسجد مشهور شهر را نظارهگر باشید. این همجواری بسیار بااهمیت است. زیرا هر چند بانک «نوریبا» در ماه سپتامبر گذشته توسط گروه «یو. بی. اس» (2) خریداری شد ولی در حوزة خلیج فارس بانک مذکور تنها بانکی است که به طور دقیق برمبنای نصّ صریح اسلام به عملیات بانکی اشتغال دارد.
واقعیت آن است که پذیرش و متابعت از احکام و تعالیم اسلامی نه آسان است و نه ارزان. این قوانین که از قرآن سرچشمه میگیرند، تمامی حوزههای زندگی مسلمانان از جمله مدیریت امور مالی را در بر میگیرند. مسلمانان مؤمن و معتقد مجاز نیستند در صنایع مرتبط با تنباکو، الکل، تسلیحات، تهیه تصاویر مستهجن و فراوردههای حاصل از گوشت خوک سرمایهگذاری کنند.
از آنجایی که مقررات اسلامی بانکها را از پرداخت سود منع کرده، بانک نوریبا و سایر «مؤسسات مالی اسلامی» (3) در عوض سیستمی را جایگزین کردهاند که براساس آن افراد در سود و زیان سرمایه سهیم میشوند. بعد از وقوع حادثه 11 سپتامبر 2001 آمریکا، تقاضای رو به افزایش برای دستیابی به خدمات مؤسسات مالی اسلامی از برجهای بحرین به خیابانهای لندن منتقل شد. در حقیقت، خیابانهای لندن محل عرضه و ارائه داغترین بخشهای بانکداری است. در آخرین گزارش مؤسسه «استاندارد اندپورز» (4) آمده است:
در طول دهة گذشته، خدمات بانکداری اسلامی با رشد فزایندهای در حال پشت سر نهادن بانکداری مرسوم (ربوی) بوده است. «انور حصّون» (5) تحلیلگر «مؤسسه استاندارد اندپورز» مستقر در پاریس میگوید: «بسیاری از ناظران با رشد سالانة 10 درصدی بانکداری اسلامی توافق دارند».
وی میافزاید:
«حجم کل داراییهایی که اینک به وسیله مؤسسات مالی اسلامی اداره میشوند، نزدیک به 300 میلیارد دلار است. پیشبینی میشود سهامهای اسلامی و وجوه موجود در حسابهای سرمایهگذاری خارج از ترازنامه نیز حجمی در حدود 15 تا 30 میلیارد دلار را شامل میشود».
پس جای تعجب و شگفتی نیست که بانکهای غربی مشتاقند در این بازار سودآور سرمایهگذاری کنند. وقتی که بانک نوریبا در بحرین صرفاً بر پایة تعالیم اسلام در حال ارائه خدمات بانکی است، بانکهای معروفی چون «اچ اس بی سی»، «سیتی بانک»، «کامرز بانک» و «بی ان پی پاریبا» در کنار ارائه خدمات بانکداری ربوی خود به عرضه خدمات مالی منطبق با احکام و دستورهای اسلامی نیز اشتغال دارند. «یو بی اس» تمایلی از خود نشان نمیدهد پروژههای سودآور آیندة خود در بحرین را افشا کند. «توفیق کانافانی» (6) مدیر ارشد اجرایی بانک «نوریبا» میگوید: «اگر ما به امکانات بالقوة بانکداری اسلامی وقوف نداشتیم، هیچ گاه مبادرت به تأسیس این بانک نمیکردیم، چون تقاضا برای دستیابی به خدمات مالی منطبق با دستورهای اسلامی به طور پیوسته در حال افزایش است».
از دهة 1970 بانکداری در دنیای اسلام در سطح وسیعی تنها به سیستم غیررسمی «حواله» (7) منحصر میشد که در آن سیستم، پول از طریق کارگزاران منتقل و جا به جا میشد، بدون آنکه هیچ نشانه یا علامتی از این اقدام باقی بماند. در سالهای اخیر بعد از آنکه فاش شد شبکة القاعده از این روش برای جا به جایی وجوه اقدام کرده ، «حواله» به صورت موشکافانهای مورد بررسی و توجه قرار گرفت. در سال 1975 نیز کارشناسان مسلمان در حوزة خلیج فارس و آسیا پیشنهاد کردند «بانک توسعه اسلامی» (8) تأسیس شود تا با ارائه خدمات مالی اسلامی، فرآیند توسعه اقتصادی و اجتماعی در کشورهای اسلامی به سرعت انجام شود. نخستین مشتریان این بانک نیز خانوادههای با درآمد متوسط بودند که کسب و کارهای کوچکی ار اداره میکردند.
نورحصون میگوید: «اما در خلال دهة گذشته درآمد نهادهای مالی اسلامی به تدریج افزایش یافته و بیشتر مشتریان آن را نیز شرکتهای با ابعاد کوچک و متوسط تشکیل میدهند».
امروزه علاوه بر آسیا و کشورهای حوزه خلیج فارس، در قاره اروپا نیز افرادی که از طریق کسب و کارهای کوچک درآمد متوسطی دارند، به استفاده از خدمات مالی اسلامی راغب شدهاند و نام این خدمات بر سر زبانها است. یکی از پذیرندگان این خدمات نیز بریتانیا اس. جایی که در آن بانکداری اسلامی به شکل سرمایهگذاریها، شرکتهای تعاونی سرمایهگذاری و سایر اختیارات خرید سهام به سرعت در میان جامعة مسلمانان 5/2 میلیون نفری این کشور در حال گسترش است.
«یونایتد بانک کویت» (9) در سال 1997 برنامة خرید مسکن برمبنای تعالیم اسلام را در بریتانیا ارایه کرد. در خلال سه سال گذشته، بانک مذکور در حدود 600 مورد تسهیلات از نوع اجاره (10) و اکنون نیز موافقت نموده است طی یک ماه، 30 مورد تسهیلات دیگر را نیز عرضه کند. «شروف عدین» (11) یک حسابدار 27 ساله اینک منظر تأیید تسهیلات خرید مسکن خود از سوی «یونایتد بانک کویت» است. قبل از آشنایی با این شیوة معامله، او قصد داشت از شیوههای رهنی سنتی برای خرید یک دستگاه آپارتمان در شرق لندن استفاده کند، ولی او اینک تغییر عقیده داده است.
در این میان یک مشکل وجود دارد، به منظور اجتناب از به کارگیری نرخ بهره در معاملات، داراییها باید دو بار منتقل شوند: یک بار از فروشنده به بانک و مجدداً از بانک به مشتری (خریدار) به این ترتیب عملیات فوق مستلزم آن است که در دو وهله به دولت بریتانیا حق تمبر پرداخت شود. در مورد «عدین» او علاوه بر پرداخت 7900 یورو حق تمبر باید بابت جریمه نیز مبلغی را بپردازد. ولی او همچنان مایل است با جسارت دست به این معامله بزند. او میافزاید: «هزینه رهن کردن در شریعت سنگین است اما این کار دارای ارزش است».
لازم است اینگونه مالیاتبندی مضاعف حذف شود، چون بازپرداخت تسهیلات خرید مسکن برمبنای تعالیم اسلام برای برخی از افراد که توان مالی مناسبی ندارند، بسیار دشوار است. ضروری است ارائهدهندگان این قبیل خدمات براساس خواستههای متقاضیان عمل کنند. یک تحقیق دانشگاهی که اخیراً توسط «جامعه مسلمانان لیسستر» (12) صورت گرفته، نشان میدهد نکات بسیار درخشانی را میتوان در خدمات مالی اسلامی یافت. «سایمون والکر» (13) یک مدیر فروش در انجمن ساختمانی «وست برومویچ» (14) انگلستان که اخیراً مبادرت به ارائه وامهای رهنی منطبق با شریعت اسلام کرده است، میگوید: «هیچ کس به طور واقعی و از نزدیک با جامعة مذکور کار نکرده است».
در این خصوص همچنین موانع و مشکلات دیگری نیز وجود دارد. زیرا دنیای بازار اوراق بهادار منطبق با تعالیم اسلام محدود است و وجوهی که بر پایة این نوع بازار، سرمایهگذاری شده است از نظر بازگشت سرمایه تضمینی ندارد.
در بزرگترین رسوایی مالی سال 2002 هفده مدیر بانک اسلامی دُبی (15) به اتهام اختلاس میلیونها دلار مقصر شناخته شدند. «رحمان فاروقی» (16) مدیر ارشد اجرایی مؤسسه بانکداری اسلامی و بیمه مستقر در لندن میگوید: «بانکداری اسلامی هنوز به سان یک سرزمین بکر و دست نخورده است». وی میافزاید: «ما برای جبران عقبماندگیهای خود از بازارهای جهانی باید سخت تلاش کنیم. اما با تمام این شرایط، آیندة بانکداری اسلامی امیدوارکننده است». «رشدی صدیقی» (17) مدیر شاخص بازار اسلامی داوجونز که تاکنون 1400 سهام اسلامی آن در بازار سهام جهانی پذیرفته شده، معتقد است: «ما در جستجوی ریسک و نوآوریها در مدیریت دارییهای اسلامی هستیم. «حصوّن» نیز پیشبینی میکند بانکها و سرمایهگذاران اسلامی باید بسیار دقیق و موشکافانه عمل کنند و به سرمایهگذاریهای مرکب نیز متمایل باشند». او همچنین مانند «عدین» عقیده دارد آینده بانکداری اسلامی بسیار تابناک و درخشان به نظر میآید.
پانویس:
Noriba Bank
UBS group
Islamic Financial institution (IFIS)
Standard 8 Poorپs
Anovar Hassoune
TouFik Kanafani
Hawala
Islamic Development Bank (IDB)
United Bank op Kuwait (UbK)
Ijara
Shorof Uddine
Leicester Muslim Community
Simoh Walker
Westbrom wich
Dubai Islamic Bank (DIB)
Rumman Faruqi
Rushdi Siddigi