شبکه شتاب، شتاب بيشتري مي‌گيرد

گزارش: شهلا محصل
سوتيترها:
تقريباً از سال 1379 سيستم شتاب يا همان شبکه تبادل اطلاعات بانکي پايه‌ريزي شد، ولي در عمل از مرداد ماه سال 1381 اين طرح به مرحله اجرا در آمد
رئيس اداره خدمات کاذت بانک صادرات: در واقع ما خدمات کارت را به مشتريان بيرون از محل شعب بانک‌ها ارايه مي‌دهيم و اين محدود به دستگاه‌هاي خودپرداز و پايانه‌هاي فروش است
دکتر پژويان: استفاده از شبکه شتاب در سيستم بانکي کشور از باعث سرعت بيشتر در انجام عمليات بانکي و امور مشتريان در دسترسي به خدمات بانکي و صرفه‌جويي در زمان معطلي مشتريان در پشت باجه‌هاي بانکي مي‌شود
مخبر کميسيون اقتصادي مجلس شوراي اسلامي:"امروزه نمي‌توانيم مشتريان بانک‌ها را به همان شيوه سنتي معطل فعاليت‌هاي باجه‌اي کنيم و بانکداري الکترونيک يک خواسته منطقي براي مشتريان بانک‌ها محسوب مي‌شود
رئيس امور شعب بانک رفاه کارگران استان آذربايجان شرقي:" استفاده از سيستم شتاب اگرچه براي افراد باسواد بسيار سودمند است، ولي براي افرادي که سواد کمتري دارند و قادر به استفاده از اين سيستم نيستند دشوار است
در کشور ما هم شنيده‌‌ها حاکي از آن است که شبکه شتاب در حال اتصال به شبکه بحرين است. از اين طريق افرادي که عضو شبکه شتاب هستند مي‌توانند در مسافرت‌هاي خودبه کشورهاي حوزه خليج فارس از خدمات کارت استفاده کنند.
بانک در انسداد مشتريان بانکي و تراکم‌ کاري گير افتاده است. . .
مشتريان زيادي هر روز در حيرت اين حجم انبوه مبادلات پولي و بانکي در طول صف‌هاي پشت پيشخوان باجه‌هاي دريافت و پرداخت بانک اين پا و آن پا مي‌کنند تا هر چه سريعتر نوبت‌شان فرا رسد، ثانيه‌هايي که پرشتاب مي‌گذرند. . . بي‌نظمي لجام گسيخته. . . اعتراض پشت اعتراض. . .:  "آقا نوبت من است! . . . خانم نوبت شماست. . .! "
گويي حجم انبوه ترافيک مبادلات پولي و بانکي در فشردگي مشتريان بانک که هر روز بر تعدادشان افزوده مي‌شود گم شده است.
مشترياني که در اين بي‌نظمي لجام گسيخته و در اين تجمع انبوه در بانک چشم دوخته‌اند تا هر چه سريع‌تر نوبت‌شان برسد و شمار زمان‌هاي از دست رفته آنها که در پشت باجه‌هاي دريافت و پرداخت هر روز لحظه شماري مي‌کنند. . . به ميليون‌ها وقت - ساعت زمان از دست رفته مي‌رسد. . .
اين همه درحالي است که در دنياي بانکداري نوين امروزه قواعد و قوانين در کشورهاي خارجي تحت عنوان بانکداري نوين شکل گرفته که ما هم ناگزيريم به تبع آنها حرکت کنيم. شبکه تبادل اطلاعات بانکي - شتاب - هم در ايران در همين راستا شکل گرفته است.
در دنياي بانکداري نوين امروزه بانک‌ها براي آنکه بتوانند به صورت شبکه‌اي خدمات بانکي گسترده‌تري را به مشتريان خود ارايه دهند، سيستم بانکداري الکترونيک، سيستم‌هاي online و استفاده از خدمات خود‌پرداز از طريق کارت‌هاي هوشمند اين امکان را براي بهره‌برداران امور بانکي فراهم آورده است که بتوانند از طريق شبکه‌اي با يکديگر ارتباط برقرار کنند و خدمات بانکي مورد نياز خود را دريافت دارند.
براساس سنتي که در بانکداري الکترونيک دنيا حاکم است با شکل‌گيري اين شبکه‌ها تبادل مالي ميان سوئيچ‌هاي دو بانک مختلف يا چند بانک انجام مي‌شود، اما ضرورت دارد که همه آنها به يک سوئيچ مرکزي برسد. 
به بيان ديگر، کارشناسان امور بانکي معتقدند در حقيقت بايد سوئيچ واسطي ميان همه بانک‌ها قرار گيرد تا بتواند اين کار را انجام دهد. 
در حال حاضر اين سوئيچ واسط در کشور ما به نام "شتاب" است که از ترکيب حروف اول کلمات "شبکه تبادل اطلاعاتبانکي" مشتق شده است.
شکل‌گيري شبکه شتاب از آغاز تا امروز:
در کشور ايران  استفاده از بانکداري الکترونيک با همين فلسفه وجودي شکل گرفت، چرا که راهي جز استفاده از شبکه تبادل اطلاعات بانکي وجود نداشت.
در حقيقت تقريباً از سال 1379 سيستم شتاب يا همان شبکه تبادل اطلاعات بانکي پايه‌ريزي شد، ولي در عمل از مرداد ماه سال 1381 اين طرح به مرحله اجرا در آمد.
در ابتداي شکل‌گيري اين شبکه، بانک صادرات ايران و بانک کشاورزي آغازگر اين اتصال شبکه‌اي بودند.
به گفته کارشناسان امور بانکي، در حال حاضر سوئيچ واسط ميان کليه بانک‌ها به بانک مرکزي متصل است و دارندگان کارت هوشمند در صورت اتصال به دستگاه‌هاي پذيرنده کارت مي‌توانند فارغ از اينکه در بانکي حساب داشته يا نداشته باشند، خدمات گرفته و در نهايت تسويه حساب‌هاي في‌مابين اين شبکه‌ها برعهده يک گروه است که در ابتداي شکل‌گيري بانک صادرات اين تسويه حساب‌ها را انجام مي‌داد، اما از ابتداي سال 1382 در حقيقت ماهيت اين سوئيچ واسط که به عنوان سوئيچ مياني شناخته مي‌شود، در اختيار بانک مرکزي قرار گرفت. 
از آن تاريخ به بعد بانک‌هاي مختلف کشور براساس الزاماتي که از سوي بانک مرکزي از نظر قانون و دستورالعمل و نيز فني و اجرايي مطرح بود، به تدريج به شبکه تبادل اطلاعات بانکي پيوستند.
در حال حاضر شبکه شتاب يا همان شبکه تبادل اطلاعات بانکي 12 عضو دارد که شامل همه بانک‌هاي تجاري، دولتي، خصوصي و حدود دو مؤسسه داراي مجوز از بانک مرکزي است.
به اعتقاد صاحبنظران به طور کلي شکل‌گيري بانکداري الکترونيک بر مبناي آن است که همه مشتريان بانک‌ها بتوانند در شعب متصل به يکديگر خدمات بگيرند و با اتصال به اين شبکه قابليت آن وجود دارد که با پايانه‌هاي نصب در شعب خدمات بانک‌هاي مختلف به ساير بانک‌ها نيز ارايه شود.
محمدرضا محموديان رئيس اداره خدمات کارت بانک صادرات ايران درخصوص شعبي که در اين شبکه گسترده وصل هستند و نحوه فعاليت آنها مي‌گويد:" در حقيقت شعبه‌اي به مفهوم قبلي آن به اين شبکه ارتباطي ندارد، بلکه يک دستگاه که به اصطلاح دستگاه پذيرنده کارت ناميده مي‌شود و شامل ماشين‌هاي خود‌پرداز و ATM، پايانه‌هاي پول يا POS يا پايانه‌هاي فروش بدون داشتن بخش چاپ صورتحساب (که در شعب به عنوان پايانه‌هاي peny pad مورد استفاده قرار مي‌گيرد) است."
وي تصريح مي‌کند:"در واقع ما خدمات کارت را به مشتريان بيرون از محل شعب بانک‌ها ارايه مي‌دهيم و اين محدود به دستگاه‌هاي خودپرداز و پايانه‌هاي فروش است."
خلاءنسبي سيستم شتاب در بازار:
براساس آمارهاي منتشره از سوي بانک مرکزي ايران، در حال حاضر بيش از 2400 ماشين تحويل داري خودکار و 10 هزار پايانه فروش در مجموعه شبکه بانکي کشور در سطح شبکه شتاب فعال است.
اگرچه اين آمار با توجه به طرح‌هاي توسعه‌اي بانک‌ها همه روزه در حال افزايش است، اما براساس آماري که بانک مرکزي منتشر کرده، در مجموع ظرفيت نصب حدود 300 هزار دستگاه در کشور برآورده شده است و آمارهاي موجود بيانگر آن است که تقريباً در کل بازار خلاء نسبي وجود دارد.
رئيس اداره خدمات کارت بانک صادرات ايران در اين‌خصوص مي‌گويد:"کليه بانک‌هاي کشور از جمله بانک صادرات طرح‌هاي توسعه‌اي را براي گسترش اين شبکه‌ها در دست اجراء دارند، به نحوي که هم دستگاه‌هاي پذيرنده کارت و هم دستگاه‌هاي خود‌پرداز در سطح کشور به حدي برسد که نسبت‌هاي لازم براي برقراري سطح پوشش در کل جامعه را به‌وجود آورند و از اين رو همه بانک‌ها مکلف هستند براي توسعه اين شبکه‌ها اقدامات لازم به عمل آورند."
وي در مورد نحوه فعاليت بخش خصوصي در اين شبکه نيز خاطرنشان مي‌کند:" اين شرکت‌ها تحت عنوان p.s.p يا ارايه‌دهندگان خدمات پرداخت با مجوز بانک مرکزي شکل گرفته‌اند و مقرر شد، آنها نيز در توسعه نصب و راه‌اندازي و نيز پشتيباني اين شبکه مشارکت کنند."
محموديان ابراز اميدواري کرد با مشارکت بخش خصوصي و با همکاري بانک‌هاي دولتي مراحل توسعه‌اي شبکه تبادل اطلاعات بانکي با سرعت بيشتري به انجام شود.
مزاياي شبکه شتاب:
بدون شک فن‌آوري استفاده از کارت‌هاي هوشمند در بانکداري الکترونيک براي انجام دادن امور بانکي در کوتاه‌ترين زمان ممکن، توسعه بزرگي در زمينه خدمت رساني به مشتريان بانک‌ها تلقي مي‌شود. از اين رو شايد بتوان از شبکه شتاب در سطح کشور به عنوان يک تغيير در بدنه بانکي کشور ياد کرد.
دکتر جمشيد پژويان، نظريه‌پرداز امور اقتصادي معتقد است:" استفاده از شبکه شتاب در سيستم بانکي کشور از باعث سرعت بيشتر در انجام عمليات بانکي و امور مشتريان در دسترسي به خدمات بانکي و صرفه‌جويي در زمان معطلي مشتريان در پشت باجه‌هاي بانکي مي‌شود و از اين رو رضايتمندي مشتريان بانک‌ها نيز افزايش خواهد يافت."
ناصر شريعتي رئيس اداره امور شعب بانک رفاه کارگران استان آذربايجان شرقي نيز در مورد مزاياي استفاده از اين سيستم مي‌گويد:"در حال حاضر با استفاده از اين شبکه مراجعه مشتريان به بانک‌ها کاهش يافته و آنان مي‌توانند خدمات بانکي را بعد از وقت اداري و در تمامي ساعات شبانه روز دريافت کنند.
دکتر پژويان استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبايي بر اين نکته نيز تأکيد دارد:" در صورتي‌که هزينه زمان از دست رفته مشتريان را در پشت باجه‌هاي بانکي محاسبه کنيم، استفاده از کارت‌هاي هوشمند در سيستم بانکداري الکترونيک دستاورد پولي بزرگي نيز محسوب مي‌شود."
ايرج نديمي مخبر کميسيون اقتصادي مجلس شوراي اسلامي و رئيس کميته سياست‌هاي تجاري درخصوص مهم‌ترين دستاوردهاي استفاده از شبکه شتاب مي‌گويد:"امروزه نمي‌توانيم مشتريان بانک‌ها را به همان شيوه سنتي معطل فعاليت‌هاي باجه‌اي کنيم و بانکداري الکترونيک يک خواسته منطقي براي مشتريان بانک‌ها محسوب مي‌شود. از اين رو نبايد ترديد کرد که بانکداري الکترونيک امروزه از خواسته‌هاي اصلي همه مشتريان بانک‌ها است."
به اعتقاد وي هر اندازه مراجعه شهروندان را در ساعات خاصي به باجه‌هاي خاص و بانک‌هاي محدود کاهش دهيم در عمل به جلب رضايتمندي و جذب نقدينگي و سرعت خدمات‌‌دهي کمک کرده‌ايم؛ ضمن اينکه از تراکم جمعيتي در شعب بانک‌ها نيز کاسته مي‌شود.
در اين خصوص محموديان رئيس اداره خدمات کارت بانک صادرات ايران در زمينه حجم و تراکم کاري در بانک‌ها مي‌گويد:" در حال حاضر به طور متوسط روزانه بيش از 220 هزار تراکنش مالي در بانک صادرات ايران از طريق شبکه شتاب شکل مي‌گيرد و از نظر حجم مالي و آماري اين شبکه بسيار موفق عمل کرده است."
به گفته وي مزاياي استفاده از شبکه بي‌شمار است. همين که يک مشتري بانک صادرات مي تواند علاوه بر 550 باجه دستگاه خودپرداز بانک صادرات ايران در حدود 2500 نقطه کشور و از ساير بانک‌ها نيز خدمات بانکي مورد نياز خود را دريافت کند، خود مزاياي بزرگي به شمار مي‌رود.
به بيان ديگر، استفاده از شبکه شتاب براي مشتريان بانک‌ها رفاه و دسترسي بيشتري را به همراه دارد.
امنيت سيستم شبکه شتاب چقدر است؟ 
گذشته از مزاياي بي‌شمار استفاده از خدمات شبکه گسترده شتاب شايد بتوان به مقوله امنيت اين سيستم به عنوان عمده‌ترين معايب آن ياد کرد.
دکتر پژويان صاحبنظر امور اقتصادي در اين‌خصوص مي‌گويد:" با گسترش استفاده از کارت‌هاي هوشمند در شبکه شتاب مسائل و مشکلات امنيتي و سوءاستفاده از اين کارت‌ها با شدت بيشتري به وجود مي‌آيد و شايد اين موضوع هم‌اکنون يکي از معضلات عمده جوامع توسعه يافته است."
به بيان ديگر شايد بتوان گفت دسترسي برخي افراد سودجو به طرق مختلف به کد بانکي آنها‌ باعث برخي برداشت‌ها و نقل و انتقالات غير قانوني مي‌شود و اين دلنگراني همواره در ميان تک‌تک استفاده‌کنندگان کارت‌هاي هوشمند حساب‌هاي سپرده بانکي وجود دارد. 
در اين خصوص رئيس امور شعب بانک رفاه کارگران استان آذربايجان شرقي معتقد است:" استفاده از سيستم شتاب اگرچه براي افراد باسواد بسيار سودمند است، ولي براي افرادي که سواد کمتري دارند و قادر به استفاده از اين سيستم نيستند دشوار است. از اين رو بايد سيستم به گونه‌اي طراحي شود که قابليت استفاده و دسترسي براي کليه افراد جامعه را داشته باشد."
به نظر ايرج نديمي مخبر کميسيون اقتصادي مجلس شوراي اسلامي بايد شرايطي فراهم کرد که بيش از 90 درصد مراجعات مردم به بانک‌ها با روش‌هاي الکترونيکي انجام شود و در اين خصوص ميزان دريافت و پرداخت مردم از بانک‌ها نيز تحت تأثير اين روش قرار گيرد.
وي تأکيد مي‌کند:" بايد با استفاده از اين روش هر فرد بتواند بدون محدويت‌هاي پشت‌باجه‌اي از حداکثر خدمات در همه بانک‌هاي دولتي و خصوصي بهره‌مند شود."
به گفته وي اين طرح مي‌تواند با گسترش و فراگيري بيشتري از نظر تعداد بانک‌ها و تنوع بيشتر آنها رضايتمندي مشتريان بانک‌ها را جلب کند. 
وي کاهش هزينه‌هاي ترافيکي و به حداقل رساندن هزينه ارايه خدمات را از جمله امتيازهاي اين سيستم برشمرد و تأکيد مي‌کند:" خدمتي که منجر به ايجاد آرامش و رضايتمندي مردم، بهينه سازي مصرف سوخت و بسياري از ظرفيت‌هاي ديگر شود، به طور قطع قدرت سرمايه‌گذاري بيشتري نيز در آن وجود دارد."
اما محموديان يکي از متوليان اصلي اجراي طرح گسترش شبکه شتاب در بانک صادرات ايران معتقد است:" اگرچه در ابتداي سال‌ جاري راه‌اندازي اين شبکه تاکنون هيچ کارمزدي از مردم دريافت نشده است،اما به تدريج که به جلو پيش مي‌رويم، مباحث مربوط به کارمزدي شدن اين خدمات نمود بيشتري مي‌يابد."
اگرچه وي بر اين نکته نيز تأکيد دارد ميزان کارمزدي که به استفاده کنندگان از اين سيستم تعلق مي‌گيرد ميزان ناچيزي خواهد بود که البته هنوز ميزان آن اعلام نشده است و مردم هم‌اکنون از خدمات گسترده اين شبکه به طور رايگان استفاده مي‌کنند.
نگاه به آينده:
به گفته صاحبنظران در حال حاضر کشورهاي پيشرفته که سال‌ها است تجربه استفاده از عمليات سيستم بانکداري الکترونيک را در شبکه بانکي خود دارند با تغييراتي در ساختار کارت‌ها و افزودن برخي علايم، اين امکان را براي بهره‌برداران اين سيستم و مشتريان خود فراهم کرده‌اند که افراد مي‌توانند حتي با اثر انگشت خود تأييديه استفاده از کارت را بگيرند. اينکه با شکل‌گيري اين سيستم در اغلب کشورهاي توسعه يافته بيشتر نقل و انتقالات پولي از اين طريق انجام مي‌شود.
علاوه بر اين شايد يکي از مهم‌ترين مزاياي استفاده از اين سيستم در کشورهاي پيشرفته امکان استفاده از آن در ساير کشورهايي است که به سوئيچ مرکزي آن متصل هستند.
در اين قبيل کشورها سيستم‌هاي امنيتي و حفاظتي در استفاده از اين قبيل کارت‌ها نيز پيشرفته‌تر است.
در کشور ما هم شنيده‌‌ها حاکي از آن است که شبکه شتاب در حال اتصال به شبکه بحرين است. از اين طريق افرادي که عضو شبکه شتاب هستند مي‌توانند در مسافرت‌هاي خودبه کشورهاي حوزه خليج فارس از خدمات کارت استفاده کنند.
محموديان رئيس اداره خدمات کارت بانک صادرات در اين‌ خصوص مي‌گويد:" اين اقدام حدود دو سال است که از سوي بانک مرکزي در حال مذاکره، پيشگيري و بررسي است. با اجرايي شدن آن کشورهايي که به سوئيچ بحرين وصل هستند از جمله کشورهاي حوزه خليج فارس، به ويژه امارات متحده عربي و احتمالاً عربستان از اين طريق زير پوشش قرار مي‌گيرند و دارندگان کارت شتاب مي‌توانند به راحتي تا سقف 300 دلار از آنجا ارز محلي دريافت کنند که کارمزد آن نيز معادل 5 ريال سعودي است. "
وي مي‌افزايد:" اين خدمات به صورت اتوماتيک از طريق بانک مرکزي در زمينه‌هاي مسائل مربوط به تسويه حساب، خريد و فروش ارز صورت مي‌گيرد و تنها انعکاس ريالي آن در حساب‌هاي مشتريان بانک منظور مي‌شود. علاوه بر اين دارندگان کارت‌هاي سوئيچ بحرين نيز مي‌توانند در ايران از ريال ايران استفاده کنند."
با وجود اين به گفته ايرج نديمي مخبر کميسيون اقتصادي مجلس شوراي اسلامي در حال حاضر شايد عمده‌ترين مباحث مطرح شده در اين کميسيون مربوط به بازنگري در عمليات پولي و بانکي و يا نرخ سود است و هنوز هيچ تصميم ويژه‌اي درخصوص مسائل مرتبط با سيستم شتاب در اين کميسيون نگرفته است. به تعبير ديگر کميسيون اقتصادي مجلس شوراي اسلامي هنوز در خصوص اين طرح نظر ويژه‌اي اعلام نکرده است.
پس همچنان ما منتظر شتاب بيشتر متوليان امور بانکداري الکترونيک در اجراي بهينه‌تر و گسترده‌تر شبکه تبادل اطلاعات بانکي مي‌مانيم. . . شايد اين روزها شبکه شتاب، شتاب بيشتري به خود گيرد!