فرمول کفايت سرمايه براي بانک‌‌هاي اسلامي

مهناز بهرامی
سوتیترها:
- نسبت کفايت سرمايه بر اساس مقررات بال يک (منتشره در 1988) عبارت است از:« نسبت سرمايه بانک به دارايي‌هاي توأم با ریسک آن» و اين نسبت بر اساس مقررات موجود نبايد از 8 درصد کمتر باشد
- حاصل نسبت کفايت سرمايه براي مؤسسات مالي اسلامي نبايد از 8 درصد کمتر باشد
فرمول کفايت سرمايه براي بانک‌‌هاي اسلامي براي اولين  بار توسط«سازمان حسابداري و حسابرسي براي مؤسسات مالي اسلامي» (AAOIFI) (1) در مارس 1999 ارایه شد: اين فرمول در بر گيرنده‌ي ويژگي‌‌هاي بانکداري اسلامي بوده و بر اساس ريسک‌هاي مرتبط با عقود مختلف طراحي شده است. فرمول مذکور با تأسيس و آغاز فعاليت«هيأت خدمات مالي اسلامي»(IFSB) (2) با تغيير و تحول روبه‌رو شد و در نهايت در سپتامبر 2005 فرمول نهايي کفايت سرمايه به کشورهاي عضو IFSB ارسال و مورد تصويب قرار گرفت. در مقاله حاضر، اجزاي مختلف فرمول‌هاي مورد نظر ارایه خواهد شد.
سابقه موضوع
موقعيت ضعيف سرمايه بانک‌هاي عمده بين‌المللي در اوايل دهه 1980 و نيز وجود اختلاف در سطح بين‌المللي در زمينه تعريف سرمايه و مقررات کفایت سرمایه، کمیته مقررات بانکداری و نظارت بر عملیات بانکي بانک تسويه بين‌المللي (واقع در شهر بال سوئيس) را بر آن داشت تا به انعقاد توافقنامه‌اي در مورد استانداردهاي کفايت سرمايه بپردازد و در ژوئن 1988 آن را به بانک‌هاي فعال بين‌المللي ارایه کند:
 نسبت کفايت سرمايه بر اساس مقررات بال يک (منتشره در 1988) عبارت است از:« نسبت سرمايه بانک به دارايي‌هاي توأم با ریسک آن» و اين نسبت بر اساس مقررات موجود نبايد از 8 درصد کمتر باشد. کميته بال سوئيس در سال 1997 نيز استانداردهاي کفايت سرمايه بانک‌ها را مجدداً با همان ترتيب قبلي منتشر کرد و در اين رابطه محاسبه ريسک بازار را نيز مد نظر قرار داد. پس از آن فرمول جديد نسبت کفايت سرمايه در سال 1999 منتشر شد و مقرر شد تاريخ نهايي تصويب و اجرا، پس از توافق کليه کشورها در مورد پذيرش فرمول جديد تعيين شود. به نظر مي‌رسد فرمول جديد از ابتداي سال 2007 اجرا خواهد شد.
همان‌طور که در فرمول بال دو ملاحظه مي‌شود، توجه به ريسک‌هاي عمده نظام بانکي و ارتباط آنها با داراييها‌ي مختلف در مخرج کسر محاسبه مي‌شود. در ضمن اين نکته نمايانگر آن است که توجه به معيارهاي مديريت ريسک در پيمان نامه بال دو مد نظر قرار خواهد گرفت. شايان ذکر است، در مقررات بال يک، جمع مبلغ سرمايه براي جلوگيري از ورشکستگي بانک و زيان فرار سپرده‌ها، عامل مهمي به حساب مي‌آمد و اين مقررات براي همه بانک‌ها در همه کشورها (اعم از فقير و غني) به صورت يکسان عمل مي‌شد، با گذشت زمان مشخص شد اعمال رويه يکسان براي همه بانک ها با اندازه‌ها و فعاليت‌هاي مختلف امري مطلوب نبوده و بايد تجديد نظري در اين خصوص به عمل آید. در مقررات بال دو، طيفي گسترده از روش‌هاي مختلف براي محاسبه انواع ريسکها مد نظر قرار مي‌گيرند و به اين ترتيب از انعطاف بيشتري برخوردار است.
 2-فرمول کفايت سرمايه براي بانک‌هاي اسلامي
1-2- معيارهاي AAOIFI
اين فرمول براي اولين بار در مارس 1999 از سوي مؤسسه AAOIFI که در کشوربحرین مستقر است، ارایه شد. نکته قابل ذکر اين است که مؤسسه مذکور استانداردهاي حسابداري و حسابرسي براي مؤسسات مالي اسلامي را تدوين و براي اظهار نطر و تصويب نهايي به کشورهاي اسلامي ارسال مي‌کند. فرمول کفايت سرمايه براي مؤسسات مالي اسلامي که از سوي اين مرسسه ارایه شده است، چنين است:
تعاريف هر يک از اقلام تشکيل دهنده فرمول ياد شده به ترتيب زير است:
 CAR = نسبت کفايت سرمايه(3)
OC = حساب سرمايه بانک (سرمايه درجه يک و درجه دو)(4)
L = بدهي‌هاي بانک (حساب‌هاي جاري و غيره) (5)
PSIA = حساب‌هاي سرمايه گذاري با مشارکت سهیم در سود (به استثنای ذخاير احتياطي که در سرمايه درجه دو گنجانده مي‌شوند)(6)
W = متوسط اوزان ريسک دارایي‌ها (7)
Woc+L = متوسط اوزان ريسک دارايي‌هايي که توسط منابع سرمايه‌اي و ساير بدهي‌ها تأمين مالي مي‌شوند.(8)
WPSIA = متوسط اوزان ريسک دارايي‌هايي که از محل حساب‌هاي سرمايه گذاري سهيم در سود تأمين مالي شده‌اند. لازم به ذکر است حساب‌هاي سرمايه گذاري به دو گروه محدود و نامحدود تقسيم مي‌شوند (تجربه کشور بحرين)(9)
ذکر يک مثال عددي مي تواند به درک بيشتر موضوع کمک کند :
2-2- معيارهاي IFSB
شوراي خدمات مالي اسلامي که مقر دبيرخانه آن در کشور مالزي است، در شهريور ماه 1384 فرمول جديد نسبت کفايت سرمايه براي مؤسسات مالي اسلامي را به تصويب کشورهاي عضو رساند.
استاندارد کفايت سرمايه) (CAS (10) دو هدف عمده زير را دنبال مي‌کند:
الف) معرفي ساختار و محتواي خدمات و تسهيلات مالي اسلامي که در استاندارد سنتي کفايت سرمايه شناسايي و گنجانده نشده‌اند.
ب) استاندارد کردن روشهاي شناسايي و مقايسه ريسک‌هاي خدمات و تسهيلات مالي اسلامي و تعيين اوزان ريسک‌‌هاي مربوطه، در تطابق با استانداردهاي جهاني.
فرمول پيشنهادي IFSB بر اساس پيمان نامه بال دو طراحي شده است از این رو برخي از مؤسسات مالي اسلامي در سرتاسر جهان در حال تدوين چارچوبهايي براي ايجاد سيستم‌‌هاي کنترل داخلي در خصوص کنترل ريسک‌ها هستند. مؤسسات مذکور بايد تلاش کنند از روش استاندارد(11) (که روش اوليه محاسبه کفايت سرمايه است)، فاصله گرفته و به روشهاي بالاتر نظير IRBA (12) برسند. براي دستيابي به روشهاي بالاتر، ايجاد سيستم‌هاي بانک اطلاعاتي و دستيابي به سوابق تاريخي(13) مشتريان و اقلام مختلف از ضروريات است.
عقود و ابزارهاي مالي اسلامي به 4 گروه تقسيم مي‌شوند::
گروه اول- عقود مبتني بر خريد و فروش دارايي نظير(مرابحه(14)، سلف، استصناع،
گروه دوم- عقود مبتني بر اجاره دارايي (ليزينگ،
گروه سوم- عقود مبتني بر نظام PLS (15) (مشارکت و مضاربه)
گروه چهارم- اوراق بهادار نظير سکوک.
عقود گروه اول در معرض ريسک بازار (ريسک قيمت) قرار دارند و در مقابل، عقود گروه سوم با ريسک اعتباري مواجه هستند. لذا استاندارد کفايت سرمايه به صورت مانريسي ارائه شده است که ريسک‌هاي بازار و اعتباري را تواماً در بر مي‌‌گيرد.
ساختار CAS به 7 قسمت (16) تقسيم مي‌‌شود،(از C1 الي C7 )، در اين حالت حداقل سرمايه مورد نياز براي ريسک‌هاي بازار و اعتباري براي هر يک از 7 مودر زير تعيين و مشخص شده است:
مرابحه و مرابحه براي سفارش خريد، سلف(سلم)، استصناع، اجاره و اجاره به شرط تمليک، مشارکت و مشارکت نزولي، مضاربه و سکوک.
استانداردهاي CAS به تأييد شوراي شريعت بانک توسعه اسلامي (IDB ) و نمايندگان شوراي شريعت بانک‌هاي مرکزي و موسسات پولي عضو IFSB رسيده است.
استاندارد CAS در سال 2005 (15سپتامبر) به تصويب نهايي رسيده و از ابتداي سال 2007 لازم‌الاجرا خواهد شد.
اصول مربوط به حداقل سرمايه مورد نياز
فرمول کلي محاسبه کفايت سرمايه براي پوشش ريسکهاي اعتباري، بازار و عمليات مؤسسه مالي اسلامي به صورت زير است:
فرمول دوم يک فرمول اختياري است که انتخاب آن با مقامات نظارتي است. هنگامي که يک مؤسسه مالي اسلامي موظف است به دارندگان حساب‌هاي سرمايه گذاري (IAHs )(16) يک درآمد دايم اختصاص دهد، اين فرمول مي‌تواند در مخرج کسر قرار گيرد. علت اختصاص اين درآمد دائمي به حساب‌هاي IAH آن است که از وقوع ريسک اضافه برداشت که ممکن است ريسک سیستميک را به دنبال داشته باشد، جلوگيري به عمل آيد.
ريسک‌هاي اعتباري و بازار مستقر در مخرج کسر کفايت سرمايه بايد علاوه بر اقلام بالاي خط، براي اقلام پايين خط ترازنامه نيز محاسبه شوند. در فرمول دوم، علامت a (آلفا) مربوط به دارايي‌هايي است که از محل حساب‌هاي PSIA ، تأمين مالي مي‌شوند. ارزش a (آلفا) نبايد از 30 درصد فراتر رود.
مانده حساب‌هاي PSIA در برگيرنده (FER) (17) (IRR) (18) هستند. دارايي‌هاي مبتني بر ريسکي که از حساب‌هاي RER و IRR تأمين مالي مي‌شوند، از مخرج کسر کفايت سرمايه کسر مي‌شوند، زيرا اين ذخاير اثر کاهنده بر ريسک بازرگاني (Displaced Commercial Risk) (19) مي‌گذارند.
حاصل نسبت کفايت سرمايه براي مؤسسات مالي اسلامي نبايد از 8 درصد کمتر باشد. محدوده سرمايه درجه دو نيز تا 100 درصد سرمايه درجه يک تعيين شده است. در محاسبه اين نسبت، رقم سرمايه که در صورت کسر قرار مي‌گيرد، در ارتباط با دارايي‌هاي مبتني بر ريسک که در مخرج کسر هستند بايد تعيين شود. کل رقم دارايي‌هاي مبتني بر ريسک (RWA) (20) به وسيله حاصل ضرب سرمايه مورد نياز ريسک بازار و عملياتی در عدد 12.5=8÷100 به دست مي‌آيد. عدد حاصله به دارايي‌هاي RWA که مبتني بر ريسک اعتباري هستند، اضافه مي‌شود.
به جاي سپرده‌هاي مبتني بر دين (رابطه داين و مديون) وجوه دارندگان حساب‌هاي سرمايه‌گذاري (IAH) توسط بانک اسلامي در پروژه‌هاي مضاربه PLS سرمايه‌گذاري مي‌شود. سرمايه‌گذاري در اين پروژه‌ها توسط صاحبان وجوه (IAH) به اين معني است که اين افراد همان‌طور که در سود پروژه‌های سودآور سهیم می‌شوند، احتمال دارد همه یا بخشی از سرمایه آنها نیز در این سرمایه‌گذاری از بین برود. مسئولیت صاحبان سرمایه (IAH) منحصراً به ارایه سرمایه محدود می‌شود و زیان بالقوه بانک اسلامی نیز به ارزش یا هزینه فرصت کار انجام شده محدود می‌شود. به هر حال اگر وجود قصور، کلاهبرداری یا سوء مدیریت در اجرای پروژه به اثبات برسد، بانک اسلامی مسئول بازگرداندن سرمایه IAH است. بنابراین ریسک‌های بازار و اعتباری سرمایه‌گذاری صاحبان وجوه توسط خود آنها تقبل شده و در مقابل ریسک عملیاتی به عهده بانک اسلامی است. 
مهناز بهرامی
پاورقی
1- Accounting and Auditing organization for Islamic Financial Institutions (AAOIFI)
2- Islamic Financial services board (IFSB)
3- Capital Adequacy Rato.
4- The bank's Own Capital (Tier 1 and 2))
5- The bank's Liabilities (carrent Accounts etc)
6- Profit sharing Investment Accounts (excluding prudential reserves included in tier 2)
7- Average risk weighting of assets
8- Average risk weighting of Assets financed by oc + l
9- Average risk weighting of Assets financed by profit sharing Investment Accounts
10- Capital  Adequacy    Standands                                                                                               استاندارد کفایت سرمایه
11-Standaardized APProach
12-Internal Rating Based Approach
1 3- Historical Data
14- عقد مرابحه در کشور بحرين، مشابه عقد فروش اقساطي در ايران است
15- Profit and Loss sharing.
16- investment Account Hoiders.
17- PER = Profit Eqalization Reserve
18- IRR = Investment Risk Resserve
19- ریسک بازرگانی هنگامی رخ می‌دهد که بانک قادر به پرداخت سود به منابع IAH نبوده و با هجوم برداشت‌ها روبه‌رو می‌شود. این وضعیت شرایط تجاری و رقابتی بانک را با خطر مواجه می‌نماید. بانک اسلامی باید توانایی پرداخت سود به IAH را داشته باشد. این سود به عبارتی نرخ بازده این منابع محسوب می‌شود. خاطرنشان می‌گردد وجوه این حساب با منابع بانک (سرمایه) چمع شده و در پروژه‌ها سرمایه‌گذاری می‌شود.
20-Risk–weightedAssets دارایی‌های مبتنی بر ریسک