راهکاري براي کاهش ريسک تسهيلات

کورس اثباتي
سوتیترها:
- انتقال ريسک عبارت از اقداماتي است که قبل از وقوع خطر با پرداخت وجهي متناسب با ريسک احتمالي به شرکتهاي تخصصي که به اين منظور تأسيس شده‌اند، انجام می‌شود تا در زمان وقوع خطر، ريسک خسارت‌هاي ايجاد شده را تأمين مالی کنند
- در دنيا بهترين روشي که مي‌توان با ريسک‌ها و احتمالات داخلي و اطراف سازمانها مقابله کرد، انتقال ريسک يا انجام بيمه آنهاست
- اصولاً بيمه و پيشرفت آن با توسعه اقتصادي جامعه همراه است و توسعه آن به بهبود وضع معيشتي افراد و حفظ ثروت ملي کمک مي‌کند و موجب تشکيل پس‌اندازهاي بزرگ مي‌شود
- هر قدر در جهت صرفه‌جويي در مصرف منابع و جلوگيري از بروز خسارات احتمالي و کاهش ريسک گام برداريم، مي‌توان گفت که يک گام اساسي در جهت دستيابي به بهره‌وري برداشته‌ايم
مقدمه:
اگرچه پيچيدگي تغييرات محيطي به حدي است که تصميم‌گيري با اطمينان کامل غیرممکن به نظر مي‌رسد و به عبارت ديگر، تنها امر قطعي، عدم قطعيت است، ولي در اين شرايط و در بعد سازماني، وظيفه مدير، کاهش عدم اطمينان و ريسک است. اين ريسکها ناشي از عوامل درون سازماني باشند يا برون سازماني يا ناشي از حادثه طبيعي باشند يا خواه نتجه مسائل سياسي، اجتماعي و اقتصادي، هر گونه تلاش در اين زمينه، موکول به شناخت محيط و تصميم‌گيري با توجه به شرايط است. به سخن ديگر، مدير بايد توانايي و قابليت در اداره ريسک را داشته باشد و آن را تحت مديريت خود قرار دهد. در واقع، مديريت ريسک از يک‌سو توانايي تشخيص عوامل موجود ريسک و از سوي ديگر تجزيه و تحليل ريسک و انتخاب راهبردهاي مناسب براي کنترل و از بين بردن آن است.
اهميت مديريت ريسک زماني آشکار مي‌شود که مدير پي ببرد در اداره سازمان نه با يک نوع ريسک، بلکه با طيفي از ريسکها روبه‌رو‌ست. پس بايد بداند هر يک از انواع آن با توجه به شرايط محيطي، نوع خاصي از تصميم‌گيري را طلب مي‌کند. قابليت و موفقيت يک مدير در گرو شناسايي و تحليل درست ريسک براي پرهيز از انجام امور از طريق آزمون و خطاست. فعاليت سازمانها در يک بازار رقابتي به گونه‌اي است که حتي ناديده گرفتن رضايت مشتري و بي‌توجهي به کيفيت را هم تبديل به ريسک مي‌کند. بنابراين: وجود ديدگاهي راهبردي در سازمانها مي‌تواند زمينه‌ساز تشخيص سريع ريسک‌هايي باشد که سازمانها در حال حاضر با آن مواجهند و يا در آينده با آن روبه‌رو خواهند شد.
***
مديريت عبارت است از مسئوليت نيل به اهداف مورد نظر از طريق استفاده مؤثر از منابع انساني و مالي يا فرايندي است براي اداره منطقي يک وضعيت. لذا بحثي که اينجا مطرح و مرتبط با منظور اين گزارش است، بخشي از مديريت مالي در سازمان را دربر می‌گیرد که تحت عنوان مديريت ريسک معرفي شده و وظيفه آن بررسي حوادث ناخوشايندي است که در آينده احتمال وقوع آنها وجود داشته و براي سازمان زيان آور است.
اين فرايند مديريتي شامل 4 مرحله شناخت ريسک، ارزيابي ريسک، کنترل ريسک، تأمين مالي ريسک است.
1- شناخت ريسک:
منظور شناخت داراييهايي است که به لحاظ اهميت آنان بايد در سازمان محافظت شوند، اموال، نيروي کار و داراييهاي نامشهود را در بر مي‌گيرد که مدير ريسک سازمان بايد بررسي کند که:
- سازمان چه نوع داراييهايي دارد؟
- اين داراييها در کجاست؟
- چه خطراتي اين داراييها را تهديد مي‌کند؟
از داراييها مي‌توان وجوه نقد، ماشين‌آلات، موجودي انبار، تأسيسات و تجهيزات و نيروي انساني و از خطرات احتمالي تهديد کننده مي‌توان به آتش‌سوزي، شکست ماشين‌آلات، دزدي، کلاهبرداري، سوءمديريت، فوت و بيماري اشاره کرد.
2- ارزيابي ريسک:
در اين بخش از فرايند، اثرات خسارتهاي احتمالي و زيانهاي ناشي از آن از روي شدت و تواتر آنها بررسي مي‌شود و بايد دقت شود که ميزان نهايي خسارت ناشي از آن برابر است با:
خسارت ناشي از تورم و از دست دادن فرصتها تا زمان تعمير يا جايگزيني + خسارت فعلي = خسارت نهايي
البته در بحث ارزيابي خطرات احتمالي بحث تواتر و تکرار آن داراي اهميت ويژه‌اي است و در ارزيابي ريسک از فرمول زير محاسبه مي‌شود:
دفعات تعدد خطر
-------------- = تواتر
واحد زمان
نبود اطلاعات آماري و تجربه کافي در خصوص شدت و تواتر خسارت و توضيع آن از مشکلات اساسي مديران ريسک است.
3- کنترل ريسک:
هدف اصلي در اين مرحله اجتناب از بروز خطر و وقوع خسارت است. به‌طوري‌که کليه احتمالات وقوع خطر شناسايي شود و سعي شود آنها را محدود کرد. شايان ذکر است که کنترل همه احتمالات با توجه به تصادفي بودن وقوع آنها و نداشتن شناخت از تمامي آنان مشکل است، البته در اين مرحله از مديريت ريسک در صورت امکانپذير بودن اجتناب از عمق خطر و کاهش ميزان خسارت در نظر گرفته شده و هدف مطرح است که در دو بخش اقدام قبل از وقوع خسارت و اقدام بعد از وقوع خسارت قابل بررسي است.
از اقدامات قبل از وقوع خسارت مي‌توان به بررسي‌هاي حفاظتي سازمان، ايمني سازمان، آموزش کارکنان، استقرار سيستمهاي اطفاي حريق اشاره کرد. اقداماتی که بعد از وقوع خسارت مي‌توان انجام داد، شامل برنامه‌هاي فوريتي، برنامه‌ريزي براي جايگزيني محل یا موضوع حادثه‌دیده، طرح‌های مرمت و بازیابی است. از این رو کنترل ريسک يکي از بخشهاي مهم براي کاهش احتمال وقوع ريسک و خطر است. اما اگر در صورت بروز خطر و ريسک، وقوع آن اصولاً پيش‌بيني نشود، موضوعي است که بحث تأمين مالي ريسک را پيش مي‌کشد.
4- تأمين مالي ريسک:
همانطور که مي‌دانيم ريسک‌هايي که قابل حذف و يا تا حد مناسبي قابل کاهش نيستند، بايد تأمين مالي شوند. به اين معني که با تسهيلاتي از پيش تعيين شده خسارتهاي احتمالي برآورد و به منظور تأمين مالي آنان دخايري در نظر گرفته شود تا به محض وقوع خسارت از اقدامات تأميني استفاده و خطر تحقق يافته پوشش داده شود. از انواع آن مي‌توان به تأمين وجوه مناسب، خود بيمه‌گري، تنظيم قراردادهاي مختلف در پرداخت ارقام اضافي براي تضمين محصول و .... اشاره کرد.
بحث دوم موضوع انتقال ريسک است. انتقال ريسک عبارت از اقداماتي است که قبل از وقوع خطر با پرداخت وجهي متناسب با ريسک احتمالي به شرکتهاي تخصصي که به اين منظور تأسيس شده‌اند، انجام می‌شود تا در زمان وقوع خطر، ريسک خسارت‌هاي ايجاد شده را تأمين مالی کنند. لذا در دنيا بهترين روشي که مي‌توان با ريسک‌ها و احتمالات داخلي و اطراف سازمانها مقابله کرد، انتقال ريسک يا انجام بيمه آنهاست.
اصولاً بيمه و پيشرفت آن با توسعه اقتصادي جامعه همراه است و توسعه آن به بهبود وضع معيشتي افراد و حفظ ثروت ملي کمک مي‌کند و موجب تشکيل پس‌اندازهاي بزرگ مي‌شود. مهم اين است که اگر اقتصاد يک جامعه به بيمه و تأمين ناشي از آن متکي نباشد، آن اقتصاد در معرض تهديد قرار خواهد گرفت.
تاريخچه بيمه به سالهاي خيلي دور برمي‌گردد. ابتدا در سال 1393 میلادی در ژنو قراردادي بيمه‌اي منعقد شد و سپس در قرن چهاردهم قراردادهايي در زمينه اجاره کشتي به نام policy منعقد مي‌شد که امروزه هم در قراردادها و اصول بين‌المللي به همين نام باقي مانده است، اما به طور رسمي در قرن هفدهم در قهوه‌خانه‌هايي در لندن که محل ملاقات اديبان، تجار، دلالان و صاحبان کشتي بود، اين موضوع مطرح شد. به طوري که در قهوه‌خانه ادوارد لويدز در محله استريت لندن براي اولين بار توسط دريانوردان و صاحبان کشتي موضوع بيمه شکل گرفت. به اين صورت که صاحبان کشتي‌ها به دليل اينکه در اثر حمله دزدان دريايي، طوفان و حوادث دچار خسارت مي‌شدند، تصميم گرفتند مبالغي به صورت ذخيره در صندوقي نگهداري کنند تا زيان ديدگان حوادث را تحت پوشش قرار دهد. شرکت بيمه لويدز لندن هم اکنون به عنوان بزرگترين و معتبرترين شرکت بيمه‌اي در تمام دنيا داراي فعاليت بوده و داراي کارشناسان مجري در صنعت بيمه است.
امروزه صنعت بيمه در بخشهاي اموال و اشخاص در دنيا چنان پيشرفت کرده که تمامي فعاليتهاي انسان را تحت پوشش خود قرار داده است. به طوري که از لرزش دست انسان‌ها تا سفينه‌هاي عظيم ارسالي به فضا را در بر مي‌گيرد.
هر مؤسسه و سازماني با توجه به وجود عوامل تهديد کننده منابع خود از پوششهاي بيمه‌اي مناسب بهره‌مند مي‌شود و در اين خصوص مديران بهره‌ور و داراي نگرش مثبت در مسائل به موضوع بيمه هرگز با ديد هزينه نمي‌نگرند، بلکه به اين مقوله با ديد سرمايه‌گذاري و خريد امنيت در جهت دستيابي به اهداف آينده سازمان مي‌نگرند که دستيابي به کيفيت و بهبود مستمر را امکانپذير مي‌کند. در همين راستا بانکها به عنوان بزرگترين بنگاههاي تأمين کننده اعتبار و سرمايه‌گذاري در کشور همواره سرمايه و منابع خود را که به‌صورت وام و تسهيلات در اختيار مشتريان قرار مي‌دهند در خطر مي‌بينند. به طوري که آمار مطالبات معوق موجود در خزانه معوقه آنها وجود خطرات مختلفي را اثبات مي‌کند. لذا به نظر مي‌رسد آنان از ديدگاه مديريت ريسک و موضوع بيمه بايد بتوانند با اتخاذ تدابيري ابتدا از معوق شدن تسهيلات اعطايي به اشخاص جلوگيري کرد (علاج واقعه را قبل از وقوع کردن) و سپس اقدام به بازپس گرفتن مطالباتي که تاکنون معوق شده است، کنند. در اين خصوص شناسايي دقيق عوامل تهديد کننده از دريچه مديريت ريسک و روشهاي مقابله با آنها بسيار اساسي است و مي‌توان به برخي از آنها به شرح زير اشاره کرد:
- نوسانات شديد بازار که حاکي از اقتصادي بيمار است. (رقبا، دولت، فرهنگ و ...)
- تورم
- رکود
- سوء مديريت
- آتش‌سوزي
- زلزله و سيل
- شکست ماشين‌آلات و تجهيزات
- فساد مواد اوليه و محصولات
- ساير عوامل با توجه به نوع فعاليت
پيشنهاد
امروزه بهره‌وري به نوعي فرهنگ و سيستم تفکري جديد اطلاق مي‌شود. به طوري که اعمال انسانها در انطباق با ارزش‌ها شکل و هويت مي‌گيرد. پس مي‌توان گفت: بهره‌وري نگرشي عقلاني به زندگي و استفاده بهينه از عمر و به عبارتي «فرهنگ هوشمندانه تصميم گرفتن و خردمندانه عمل کردن است» آشکار است که تلاش هوشمندانه براي استفاده درست از منابع و امکانات براي دستيابي به نتايج بهتر، موضوع بهره‌وري است. بديهي است در استفاده بهينه از منابع و امکانات، اولين گام ايجاد امنيت است. در همين راستا و به منظور همسو شدن با ساير عملکردهاي سازماني و اينکه دستيابي به بهره‌وري تنها با همسو و همگام شدن اجزاي سيستم و ايجاد تعادل امکان‌پذير است، چرا که وجود خطر، ايجاد تأمين را ايجاب مي‌کند. لذا در بانک نيز به منظور دارا بودن تأمين در امر سرمايه‌گذاري در بخش پرداخت تسهيلات بانکي با توجه به خطراتي که ذکر شد و به منظور انتقال خطرات به شرکتهاي بيمه‌اي پيشنهاد انجام بيمه‌هايي به شرح زير مطرح مي‌شود:
بيمه‌هاي اعتباري:
بيمه اعتبار به منظور تأمين بيمه‌اي است براي جبران زيانهاي پولي که در صحنه تجارت و در زمان وقوع خطراتي است که موجب از دست دادن منفعت و کاهش ارزش پولي مي‌شود. هر گاه بيمه‌گزار به دلايل بروز خطرات مختلف نتواند به تعهدات خود عمل کند، تأمين بيمه اعتبار مطرح مي‌شود که بازپرداخت بدهي بيمه‌گزار به بانکها و مؤسسات اعتباري را تضمين مي‌کند. اين نوع بيمه‌نامه تضمين بسيار محکمي براي حفظ سرمايه و منابع بانک است. انجام اين نوع بيمه‌ها در زمان خسارت معمولاً با پرداخت فرانشيز همراه است.
2- بيمه عدم‌النفع:
اين نوع بيمه زماني مطرح مي‌شود که به دليل بروز خسارت مادي وقفه‌اي در جريان توليد واحد اقتصادي يا دستگاه‌هاي توليدي پيش آيد. بيمه‌گر درآمد از دست رفته ناشي از توقف توليد را طبق شرايط قرارداد بيمه عدم‌النفع پرداخت مي‌کند و موضوع آنان نيز تأمين زيان پولي است. اين نوع بيمه موجب مي‌شود که مؤسسات اعتبار دهنده با اطمينان خاطر وام و اعتبار مورد درخواست را در اختيار بيمه‌گزار قرار دهند. زيرا مطمئن هستند که در مدت توقف توليد نيز بيمه‌گزار قادر به پرداخت اقساط وام خود خواهد بود. از ديدگاه اجتماعي نيز بيمه عدم‌النفع نقش مؤثري ايفا مي‌کند، زيرا کارگران و کارمندان واحدهاي خدماتي و صنفي در مدت تعطيلي محل کار خود حقوق و مزايا دريافت مي‌کنند و کارفرما نيز توان نيروي کار خود را حفظ مي‌کند. نکته حائز اهميت اين است که شرکتهاي بيمه‌اي انجام بيمه عدم‌النفع را در کنار ساير بيمه‌نام‌ها در قالب بيمه‌هاي مهندسي (شکست ماشين‌آلات، فساد محصولات و ...) انجام خواهند داد.
شايان ذکر است عمدتاً شرکتهاي بيمه‌اي به خصوص در کشور ما به انجام بيمه‌هاي اعتبار و عدم‌النفع به دليل تخصصي بودن و همچنين زيانده بودن آن به سبب نبود اقتصادي پايدار تمايل نشان نمي‌دهند، اما با قبول شرايط خاصي از سوي طرفين، انعقاد قرارداد در اين خصوص امکان‌پذير است که اين امر منوط به پيگيري جدي مديران ارشد خواهد بود.
3- بیمه محصولات کشاورزي:
در بخش دام و طيور خطرات اصلي انواع بيماريها است که همواره موجب تلف شده محصول و ضرر و زيانهاي نامطلوبي به اشخاص و بانک مي‌شود. در خصوص زراعت نيز اصلي‌ترين خطرها علاوه بر آتش‌سوزي، صاعقه و انفجار، مي‌توان از آفات مختلف نام برد که به دليل دارا بودن ريسک بسيار بالا هيچ يک از شرکتهاي بيمه‌اي تجاري قادر به تأمين خسارت نبوده و تنها مرجع تأمين کننده خسارت، صندوق بيمه محصولات کشاورزي است که مورد حمايت دولت بوده و صد در صد يارانه‌اي است. لذا پيشنهاد مي‌شود براي مشتريان و متقاضيان تسهيلات در بخش کشاورزي و بيمه کردن تسهيلات آنان به نحو شايسته با صندوق ياد شده ارتباط برقرار کرده و نسبت به انجام بيمه صحيح و پوشش مناسب جهت خطرات احتمالي اقدام کرد.جب 
ارتباط بيمه با بهره‌وري
بهره‌وري نيز مانند ساير فعاليت‌هاي انسان بايد در بستر جامعه، سازمان و فرهنگ بررسي شود و به صورت امري انتزاعي نشود، بهره‌وري حاصل تعامل اجتماعي و فرهنگي است.
بهره‌وري آميزه‌اي است از "کارآيي و اثر بخشي" است.
اثر بخشي عبارت است از درجه و ميزان نيل به اهداف سازماني و آن نشان مي‌دهد که تا چه ميزان از تلاشهاي انجام شده و نتايج مورد نظر حاصل شده است و آن ميزان بازده صحيح و مناسب است و معناي کيفيت را به دنبال دارد.
کارايي ميزان ستاده‌هاي کارکنان يک سازمان مشخصه کارايي است و در واقع تعداد کاري است که بايد انجام شود. کارايي شاخصي است در مورد چگونگي استفاده بهتر از منابع در سازمان (بهينه سازي استفاده از منابع) کارايي عبارت است از ليست برون داد واقعي به برون‌داد مورد انتظار (استاندارد) به شرط اينکه منابع افزايش پيدا نکرده باشد.
کارگري که با ضايعات کمي کالا توليد مي‌کند يا معلمي که در ميزان ساعات تدريس خود مطالب بيشتر و متنوعي به شاگردان خود ياد مي‌دهد، داراي کارايي هستند و آن بهترين شکل ممکن استفاده از منابع، سرمايه انساني، زمان ... حرکت به سوي کارايي است.
بنابراين:
ستاده‌ها
------ = كارآيي = D
داده‌ها
با عنايت به اينکه ما در صورت کسر کارايي توان افزايش ستاده‌ها را با نيروي انساني و روشهاي انجام کار فعلي نخواهيم داشت، به نظر مي‌رسد بهترين و کارآمدترين روش برای افزايش کارايي و در نهايت بهره‌وري این است که مخرج کسر کارايي را کاهش دهيم تا جواب کسر به سمت بزرگتر شدن و به سمت عدد یک ميل کند.
مخرج کسر کارايي شامل داده‌هاي ما از جمله: هزينه‌ها، خسارات و ... است. لذا هر قدر در جهت صرفه‌جويي در مصرف منابع و جلوگيري از بروز خسارات احتمالي و کاهش ريسک گام برداريم، مي‌توان گفت که يک گام اساسي در جهت دستيابي به بهره‌وري برداشته‌ايم. لذا به منظور کاهش خسارات ناشي از بروز خطرات مختلف و کاهش ريسک‌هاي مختلف بهترين روش انجام بيمه‌هاي متناسب با شرايط خطرات موجود است. در اينجاست که مي‌توان گفت کاهش خسارات در ريسکهاي متفاوت رابطه مستقيم با بهره‌وري دارد. کسر کارايي را نيز می‌توان با کاهش خسارات و زيان به بانک افزايش داد.
جمع‌بندي:
يکي از راههاي کاهش آمار مطالبات معوق در بانک به عنوان معضلي اساسي براي دستيابي به اهداف، انجام بيمه‌هاي مناسب است که در آينده با شکوفايي صنعت بيمه در کشور به اهميت آن بيش از پيش پي مي‌بريم و توجه مديران به اين موضوع بيشتر معطوف خواهد شد.
لذا مديران ارشد با نگرشي عميق و توجه به مديريت ريسک در خواهند يافت که انجام بيمه‌هاي کليشه‌اي فعلي تأميني براي پوشش خطرات اصلي تهديد کننده طرحهاي اقتصادي نيست و تعمق بيشتر در اين خصوص راهکار مناسبي را مي‌طلبد.
اين موضوع (بيمه) در دنيا داراي چنان اهميتي است که يکي از مهمترين شاخصهاي توسعه يافتگي محسوب مي‌شود، و پيشرفت آن در کشور ما يک جهش و تغيير در نگرش و ديدگاه مديران ارشد و تصميم‌گيران را طلب مي‌کند. اين مطلب در راستاي موضوعي است که امروز به عنوان فرهنگ تغيير در جهت کسب تعالي در دنيا مطرح است.
منابع و مأخذ:
کريمي؛ آيت: مديريت بيمه. تهران: انتشارات بيمه مرکزي: 1375
گروه نويسندگان، مديريت ريسک. تهران: سازمان مديريت صنعتي: 1375
صياد، سعيد. مديريت بهره‌وري، مقاله، سازمان مديريت دولتي: 1380
نجفي، فريدون. مطالبات معوق، پايان نامه. سازمان مديريت دولتي: 1379