پانزده سال بانکداری اسلامی

با اجرای قانون عملیات بانکی بدون ربا از ابتدای سال 1363، عملیات بانکی متحول شد و بر مبنای آن نظام بانکی اسلامی در سراسر کشور به مرحله اجرا در آمد. این تحولات به نوبه خود تغییراتی را در سیاستگذاری پولی و روشهای اجرائی بانکداری ایجاد کرد. آنچه مسلم است در آغاز راه، جدید بودن قانون، تغییر بسیاری از ابزارهای سیاست پولی، تبدیل سیستم قدیم به جدید، ناباوری در زمینه مقررات و ضوابط، تعویض فکر و ذهنیت کارکنان سیستم بانکی از معطوف بودن به شیوه‌های گذشته و انطباق آن با سیستم جدید، فقدان تجربه قبلی در زمینه بانکداری اسلامی، زیاد و پیچیده بودن مقررات و ضوابط جدید، برداشتها و تفسیرهای متفاوت از این ضوابط و مقررات، کمبود آموزش و بسیاری از مطالب دیگر، مشکلاتی را برای سیستم بانکی به وجود آورد. اکنون پانزده سال از تصویب و اجرای قانون عملیات بانکی بدون با‌می گذرد و جای امیدواری است که یشتر مسائلی که در ابتدای راه بسیار دشوار به نظر‌می رسید، در حال حاضر سهل و آسان گشته و نظام جمهوری اسلامی ایران روز به روز از ثمرات اجرای قانون عملیات بانکی بدون ربا بهره مندتر‌می شود. بدون شک حذف ربا از سیستم بانکداری کشور بزرگترین برکتی بود که اجرای این قانون برای جامعه اسلامی به همراه آورد و تمامی مفاد قوانین از عملیات و آیین نامه‌های اجرایی آن بدون هیچ گونه شبهه ای منطبق بر موازین فقهی شد. در این میان روش اجرا و عملیات اجرایی آن در ارتباط با شعب بانکها و مراجعان به عنوان مشتری و نحوه عملکرد آنان، موضوعی است که از اهمیت زیادی برخوردار است. هر معامله ای که‌می خواهد انجام شود دو طرف دارد و معاملات سیستم بانکی عموماً یک طرفش شعبه بانک و کارمندان و طرف مقابلش در حقیقت مشتریانی است که به بانک مراجعه‌می کنند. برای این که این معامله بتواند منطبق با اصول و موازین اصلی خود باشد، طبیعتاً نیاز به قصد و نیت دو طرف است. اگر هر دو طرف این معامله مصمم به اجرای دقیق آن عقد باشند، بالطبع آن اقدام‌می تواند به صورت اصولی و درست خود انجام شود. آنچه بارها در رابطه با شعب بانکها بر آن تأکید شده، آموزش و آگاهسازی کارکنان است که‌می تواند در شکل اجرایی عملیات به صورت شرعی و درست در شکل اجرایی عملیات تأثیر زیادی داشته باشد. در این صورت همه عملیات بانکی با در نظر گرفتن قوانین فقهی آن که نفع عمومی جامعه اسلامی را به همراه خواهد داشت، صورت گرفته و عملیات بانکی به شکل صحیح خود جریان‌می یابد. اما آنچه که به عنوان طرف دوم معامله از آن یاد شده، مشتری است که باید آگاهی و اطلاع لازم از نوع عملیات داشته باشد و به مفاد آن عمل کند تا معامله بدون هیچ گونه شبهه و مشکلی انجام شود. آگاه سازی و آموزش جامعه نیز نیازمند گسترش فرهنگ بانکداری در بین مردم و همکاری بخشهای مختلف دست اندرکار اطلاع رسانی و به نوعی فرهنگ سازان جامعه، اعم از وسایل ارتباط جمعی به ویژه رادیو، تلویزیون، مطبوعات و غیره است‌می توانند در اشاعه فرهنگ بانکداری و پس انداز در جامعه نقش به سزایی داشته باشند و آن را مانند سایر مقولات فرهنگی و اجتماعی به عنوان نیاز جامعه امروز در بین مردم بسط و گسترش دهند. برگزاری سمینار بانکداری اسلامی در شهریور ماه هر سال نیز که به همت و تلاش مؤسسه عالی بانکداری ایران و شرکت فعال بانکها در آن، انجام‌می شود، هم ابزار دیگری است که به مدد آن ابعاد مختلف نظری و کاربردی بانکداری اسلامی هر چه بیشتر و بهتر مورد بحث و بررسی علما و کارشناسان بانکداری در ایران و سایر کشورها قرار‌می گیرد. اما شهریور ماه علاوه بر آنچه گفته شد یعنی تحقق یکی دیگر از اهداف نظام اسلامی و اجرای قانون عملیات بانکی بدون ربا که تحول شگرف را در اقتصاد کشور به همراه داشت، یادآوری روزها و تحولات ارزشمند دیگری از جمله سالروز تأسیس بانک صادرات ایران است؛ بانکی که در گسترش فرهنگ بانکداری و آشنا ساختن مردم در اقصی نقاط کشور با بانک و بانکداری سهم بسزایی داشته است. بانک صادرات ایران در شهریور ماه 1331 متولد شد و در مدت کوتاهی با گسترش شعب در سراسر کشور، حضوری مقتدرانه در عرصه اقتصاد کشور یافت. بانیان تأسیس آن همت خود را بر خدمت به مردم، سرعت در ارائه خدمات بانکی و تسهیل فعالیتهای بانکی بین بانک و مشتری قرار دادند و با پرورش انسانهایی خود ساخته، خلاق و پرتلاش، بانکی بی‌رقیب و ممتاز نه تنها در سطح کشور، بلکه در عرصه بین‌المللی بنا نهادند؛ بانکی که پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی و پیاده شدن قانون بانکداری بدون ربا نیز منشأ خدمات بزرگی در سازندگی میهن اسلامی بوده و هست و‌می رود تا با تلاش کارکنانش به سهم خود، بیش از پیش برای تحقق اهداف نظام جمهوری اسلامی ایران و خدمت به مردم مؤثرتر باشد. در چند ساله اخیر نیز حرکتهای مثبتی که در زمینه تغییر در روشها به عمل آمد و اتخاذ تصمیمات منطقی و درستی که به مرحله اجرا گذاشته شد و حاصل نتایج ارزنده آن، نشان داد که بانک صادرات ایران همچنان پیشگام و استوار در عرصه بانکداری کشور در حرکت است و کوششهای کارکنان پر تلاش آن در روند این حرکت سهم بسزایی داشته است. به همین مناسبت در این شماره از فصلنامه بانک با ارائه مطالب مختلف در زمینه چگونگی تأسیس بانک صادرات ایران و بررسی چگونگی موفقیت آن در دوران فعالیتش دیدگاههای مختلف کارشناسان در زمینه بانکداری اسلامی پس از 15 سال اجرای آن در کشور و همچنین نتایج به دست آمده از این فعالیت پانزده ساله، از نظر خوانندگان عزیز فصلنامه بانک‌می گذرد.