بانک صادرات ایران از آغاز تا امروز

علیرضا جوکار
در اواخر دهه 1320 و اوایل دهه 1330، کشور ایران در بحرانی‌ترین وضعیت سیاسی و اقتصادی خود قرار داشت. زیرا در زمانی که دولت وقت مشغولی ملی کردن شرکت نفت سابق ایران و انگلیس بود، جبهه گیری‌های سیاسی به اوج خود رسیده بود. این موضوع ثبات سیاسی و اقتصادی را در کشور متزلزل کرد و فعالیتهای اقتصادی را با بحران همراه کرد. اما این شرایط مانع تصمیم تعدادی از افراد گروه کار، برای فعالیتهای بانکی و اقتصادی نشد. گروه کار را تعدادی از جوانان تحصیلکرده، با روابطی صمیمانه تشکیل داده بودند. افراد این گروه با هدف فرهنگی و اقتصادی به دور هم جمع شده بودند. تا با همفکری و مساعدت یکدیگر به فعالیتهای اجتماعی بپردازند. این گروه ابتدا روزنامه «مجد ایران» را منتشر کردند، سپس در سال 1328 بانک بازرگانی ایران را تأسیس کردند و از این مقطع بود که زمینه برای تأسیس بانک صادرات ایران فراهم شد.
عاملی که موجب تأسیس بانک صادرات و معادن ایران شد، مطلبی بود که در ماهنامه بانک ملی ایران ـ که آن زمان ناشر اسکناس بود ـ به این مضمون: «از کل اسکناس و مسکوکات منتشره حدود 11 درصد در دسترس بانکهای ملی، سپه، رهنی و کشاورزی ایران و از 89 درصد مابقی مقدار بسیار کمی برای داد و ستد نقدی و بیشترین آن در صندوقچه‌ها یا درون چاههای خانگی راکد و از جریان خارج است» نوشته شده بود. این موضوع باعث شد تا بانیان اولیه در 15 شهریور سال 1331 مؤسسه اقتصادی به نام «شرکت سهامی بانک» را با سرمایه 20 میلیون ریال که 50 درصد آن پرداخت شده بود در اداره ثبت شرکتها و مالکیتهای صنعتی تهران، به ثبت برسانند. این شرکت بعدها «بانک صادرات و معادن» نام گرفت. این بانک در 22 آبان همان سال و با سیزده نفر در طبقه دوم یک ساختمان، واقع در کوچه تکیه دولت (معروف به کوچه مرغیها) به طور رسمی شروع به کار کرد. امتیاز اولیه این بانک به نام آقای ادوارد ژوزف مدیر عامل وقت و عضو هیأت مدیره ثبت شده بود. صاحبان اولیه سهام عبارت بودند از آقایان: مهندس بلور فروشان، حبیب اخوان، امیر معزی، میر مطهری، مفرح، ادوارد ژوزف، پاک، میر عبدالباقی، اخوان، سادات گوشه، میرفخرایی، الوند، ملک افضلی و علی معین. این مؤسسه بانکی اعضای هیأت مدیره خود را از بین سهامداران انتخاب کرد، آقایان: ادوارد ژوزف به سمت مدیر عامل، محمد علی مفرح و محمد بلور فروشان نیز به عنوان اولین اعضای هیأت مدیره انتخاب شدند. در ابتدا اهداف اجرایی بانک عبارت بود از دادن وام و سرمایه گذاری در فعالیتهای اقتصادی از قبیل صنایع و استخراج معادن و توسعه کشاورزی و جلب سرمایه‌های داخلی و پس اندازهای هر چند کوچک، ایجاد شبکه وسیع بانکی در سراسر کشور و ایجاد تسهیلات بانکی بهتر برای مردم و بالا بردن سود. سیاست اعتباری بانک مبنی بر به کارگیری منابع برای کمک به امور بازرگانی، عمرانی، کارگشایی، همگام با برنامه‌های اقتصادی و اجتماعی کشور بود. قسمت اعظم اعتبارات اعطایی برای فعالیتهای بازرگانی به افراد و مؤسسات، به صورت کوتاه مدت شکل گرفت. از بسیج دوستانش و استفاده از نفوذ معنوی آیت ا... کاشانی و به خدمت گرفتن حبیب اخوان در بانک و تأسی سایر بازرگانان به آنها، اعتبار و اعتماد گسترده ای بوجود آورد که این امر خود بزرگترین عامل موفقیت بانک بود.
گسترش شعب
تأسیس بانک صادرات ایران در اولین گام، ارمغان گرانبهایی برای بانکداران ایران بود چرا که برای اولین بار، بانک و بانکداری و مراجعه به بانک را به مردم ایران آموخت. آن زمان بانکها به صورت ادارات دولتی با مردم رفتار‌می کردند، ولی بانک صادرات ایران با بهترین برخوردها و بازکردن شعب در مکانهای بسیار دور افتاده که شاید به فکر کسی نمی‌آمد، کار خود را آغاز کرد. این شرایط و تفکر باعث شد که پس از یکسال و دو ماه دومین شعبه بانک صادرات و معادن در تاریخ 10 دی ماه سال 1331 در خیابان قزوین تهران با نام شعبه سینا کار خود را آغاز کرد. دو ماه بعد شعبه میدان خیام و سپس شعبه فردوسی به تعداد شعب افزوده شد. شعب بانک بر حسب اهمیت منطقه تأسیس‌می شدند. مثلاً شعبه سینا در مکانی تأسیس شد که مرکز خرید و فروش کامیون و وسایل یدکی ماشین آلات بود. در نزدیکی شعبه فردوسی نیز مراکز دفاتر تجاری قرار داشت و شعب خیام و رازی نیز به سبب نزدیکی به میادین خواربار و تره بار افتتاح شد. اولین شعبه شهرستان نیز در تاریخ 3 مهر 1333 درشهر آبادان افتتاح شد و بعد از پنج ماه دومین شعبه شهرستان در شهر اهواز تأسیس گردید. هر سال با توجه به گسترش فعالیت بانک صادرات بر تعداد شعب افزوده‌می شد. در سال 1333 ادوارد ژوزف جای خود را به مرحوم مهندس مفرح داد. او در زمان مدیر عاملی بانک 38 سال سن داشت. وی در دوران جوانی به فعالیتهای مختلفی دست زد که از جمله‌می توان به تأسیس کانون کار و آموزش و همکاری در تأسیس بانک بازرگانی ایران اشاره کرد. در دوره پر فعالیت وی بانک صادرات ایران به موفقیتهای چشمگیری دست یافت. او تا سال 1356 به عنوان مدیر عامل بانک صادرات ایران به فعالیت خود ادامه داد و در سال 1364 در اثر عارضه سکته قلبی دار فانی را وداع گفت.
گسترش فعالیت با نامی جدید
در سال 1343 کلمه معادن از نام بانک حذف شد و بانک صادرات ایران با نامی جدید در عرصه رقابت با سایر بانکها ظاهر شد. از زمان تشکیل اولین بانک دولتی تا قبل از ملی شدن بانکها در مجموع 35 بانک به فعالیت پرداختند. از این جمع، هشت بانک دولتی، ده بانک خصوصی و سه بانک به صورت گسترش ناحیه ای و سیزده بانک به صورت خصوصی مختلط و یک بانک دولتی خارجی فعالیت‌می کردند. با توجه به تعدد شعب، فعالیت و رقابت با نوآوری، تعصب و جدیت را طلب‌می کرد چون اندکی اهمال از وظایف و اهداف باعث‌می شد تا آن بانک از گردونه رقابت خارج شود. در این بین بانک صادرات ایران با بهره گیری از هوش سرشار مدیران و تعصب سازمانی کارکنان توانست تنها بانک خصوصی باشد که بدون ادغام در سایر بانکها موجودیت خود را حفظ کند. بانک صادرات ایران همگام با زمان جلو رفت و در همان ابتدای کار، نوآوری را سرلوحۀ امور خود قرار داد. افتتاح حسابهایی همچون ذخیره پاداش ماهانه، حساب سکه‌های طلا ... که عمدتاً محصول فکر و ابداعات مدیران و کارکان بانک بود باعث شد که به عنصر «سرعت» نیز توجه داشته باشد. از این رو بانک صادرات ایران اولین بانکی بود که رایانه را وارد فعالیتهای بانکی کرد. ضمن آن که با اولین شعبه خارج از کشور که در سال 1342 شمسی در شهر هامبورگ و در کشور آلمان افتتاح شد و بلافاصله در همین سال شعب پاریس، لندن و بیروت نیز به آن افزوده شد، به فعالیتهای خود توسعه داد. این بانک که در ایجاد تحول در سیستم بانکی همیشه نوآور و پیشگام بود، در سال 1338 برای تسریع در امور داد و ستد و عملیات بانکی و رضایت مشتریان و جلوگیری از اتلاف وقت، بعضی از دفاتر خود مانند دفتر معین جاری و غیره را برداشت و کارمندان مربوطه را جلوی مشتریان قرار داد و فاصله میان مشتریان و کارمندان را کمتر کرد. سالها بعد سیستم گروهی را اجرا کرد و هر دو نفر کارمند را به عنوان یک گروه در یک باجه قرار داد تا کلیه امور مشتریان از دریافت و پرداخت تا وصول اسناد و بروات و بقیه حواله و چکهای انتقالی را به عهده گیرند و هر گروه امور داد و ستد تعداد محدودی از مشتریان را عهده دار شدند و با اضافه شدن مشتریان، گروه دیگری با همان شرایط در باجه جدید انجام وظیفه کردند. این بانک برای آموزش علمی و عملی کارکنان خود توجه زیادی مبذول‌می داشت و طبق آئین نامه‌های مصوب شهریور ماه 1336 داوطلبان خدمت در بانک باید مدت شش ماه در امور صندوق، حسابداری، بروات، اعتبارات، دوره ای را‌می گذراندند. کارمندان شاغل باید کلاسهای 9 ماهه بانکداری و زبان را طی‌می کردند که بعدها به صورت مکاتبه ای انجام گرفت و رؤسای شبعه و بالاتر باید کلاس مدیریت را در دو دوره 6 ماهه به پایان میرساندند. با این ترتیب کلیه همکاران با مشاغل بانکدارای علمی و عملی و امور اقتصادی، حقوقی، مدیریت و اجتماعی و غیره آشنا‌می شدند و در سالهای بعد دبیرستان بانکداری برای کارمندانی که در سالهای اول استخدام دارای مدرک زیر دیپلم داشتند، تأسیس کرد که فارغ التحصیلان آن با مدرک دیپلم بانکداری فارغ التحصیل شده و بعضی از آنها با استفاده از سهمیه سالیانه وارد دانشگاه علوم بانکی‌می شدند. تحت چنین فعالیتهایی بود که روز به روز بر اعتبار نام بانک صادرات ایران افزوده شد و مدیران بانک با استفاده از جلب اعتماد مردم، فعالیت بانک را گسترده‌تر کردند. به طوری که بانک صادرات ایرات تعداد شعب را در سال 1338 به 184 شبعه افزایش داد و این تعداد در حال حاضر حدود 3300 شعبه است. نکته قابل ذکر این که همزمان با تأسیس بانک صادرات ایران، بانکهای دیگری نیز شکل گرفتند اما این بانکها به علت فقدان تجربه و مدیریت کارآمد نمی‌توانستند با بانکهای بزرگ و پر سابقه رقابت کنند و برای تأمین منابع خود به بانک مرکزی و یا استقراض از بازارهای پولی و بین‌المللی متکی‌می شدند.
با پایان جنگ تحمیلی و آغاز دوران سازندگی، بانک صادرات ایران نیز همچون سالهای اولیه آغاز فعالیت خود، انسجام و خود را حفظ کرد.
بانک صادرات ایران در بعد از انقلاب اسلامی
پیروزی انقلاب اسلامی و مشکلات بانکهای خصوصی باعث شد که لزوم تجدید نظر اساسی در نظام بانکی کشور بیش از هر زمان دیگر احساس شود، گسترش بی‌رویه شبکه بانکی که براساس اهداف سودجویانه پایه گذاری شده بود نمی‌توانست با اهداف انقلاب اسلامی و شرایط جدید اقتصادی کشور هماهنگ باشد بدین لحاظ باید اصلاحات اساسی در سیستم بانکی صورت‌می گرفت. در تاریخ هفتم خرداد سال 1358، با تصویب لایحه ای نظام بانکی کشور ملی اعلام شد. بعد از تشکیل مجمع عمومی هی متعدد به موجب تصمیمی که در دی ماه 1358 اتخاذ شد، در ساختار شبکه بانکی کشور ـ که در آن زمان 35 بانک بود ـ تغییراتی ایجاد شد. با سازماندهی جدید بانکها ملت، تجارت، صنعت و معدن و مسکن از ادغام چند بانک کوچک و بزرگ تشکیل شدند و بانک صادرات ایران نیز که از این تغییرات مصون مانده بود، در هر استان به نام بانک همان استان خوانده شد. هدف از تأسیس بانکهای استان، اجرای سیاست عدم تمرکز در تأمین مالی وامهای منطقه ای و پاسخگویی به نیازهای خاص هر استان بود. در متمم لایحه قانونی اداره امور بانکها علت تشکیل بانکهای استان چنین ذکر شده بود: «نظر به اینکه بانک صادرات ایران شعب کافی در اقصی نقاط کشور دارد به منظور تحقق هدفهای فوق، انتخاب گردید. بانکهای استان توسط نهادهای مردمی و دولتی در هر استان اداره خواهد شد و از هر لحاظ مستقل بوده و دارای مجمع عمومی متشکل از مسئولان دولتی و نهادهای مردمی خواهد بود». اگر چه بانک صادرات ایران (استان تهران) در دهه اول انقلاب اسلامی همچون دیگر بانکهای دولتی به فعالیتهای خود ادامه‌می داد اما بانکهای استان از همان ابتدای کار با مشکلات بسیاری رو به رو شدند. به طوری که در مدت کمتر از یک سال از آغاز فعالیت بانکهای استان در تاریخ پنجم مهر ماه سال 1359 هیأت مدیره بانک صادرات ایران گزارش بخشی از مشکلات بانکهای استان در زمینه‌های فقدان کادر ارزیابی و مدیریت طرحها، فقدان نیروی انسانی لازم برای انجام دادن پاره ای عملیات تخصصی بانکی و غیره را به معاونت امور بانکی وقت ارائه داد. همچنین در تاریخ پنجم مهر ماه سال 1360 گزارشی برای وزیر مشاور و رئیس سازمان و برنامه و بودجه تهیه شد که در آن به نواقض اساسنامه و مشکلات بانکهای استان اشاره شده بود و در ضمن پیشنهاد شد که بانک صادرات ایران عهده دار هماهنگ کردن بانکهای استان شود. با گذشت زمان و ادامه فعالیت بانکهای استان، به تدریج مشکلات دیگری از جمله اختلاف نظر میان مقامهای محلی و مراجع پولی و بانکی کشور بروز کرد که عملکرد بانکهای استان از آن متأثر و دچار اختلال شد. مقامات استان برای اجرای اهداف خود در منطقه اختیارات بیشتری برای اداره امور بانکهای استان را خواستار شدند، ولی مورد قبول بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و وزارت امور اقتصادی و دارایی قرار نگرفت. به طور کلی بانکهای استان با مشکلات متعددی رو به رو بودند. از جمله: وجود قدرتهای متعدد دستور دهنده، کمبود منابع در برخی از بانکهای استان به ویژه «استانهای کوچک» افزایش هزینه بانک، کمبود نیروی متخصص، محدودیت پرداخت تسهیلات به علت کمبود سرمایه، وجود زیانهای انباشته از سنوات گذشته، نداشتن اطلاعات بانکی اعضای مجمع عمومی بانکهای استان، وجود اختلاف سلیقه مقامات استان با بانک و... با توجه به موارد یاد شده کارشناسان با تهیه گزارشهای کارشناسی دقیق و مدیریت وقت با مکاتبات بسیار در پی تغییر ساختار بانک صادرات استانها و ایجاد شبکه بانک صادرات ایران برآمدند در نتیجه در سال 1366 اساسنامه بانکهای استان اصلاح شد و در پانصد و هفتاد و نهمین جلسه شورای عالی بانکها که در تاریخ دهم دیماه سال 1368 برگزار شد، تصمیمات زیر اتخاذ شد: اول این که حقوق بانک صادرات ایران به عنوان صاحب کلیه سهام بانکهای استان رعایت شود. همچنین مقرر شد که چون مالکیت بانکهای استان متعلق به بانک صادرات ایران است، لذا کلیه حقوق صاحبان سهام بانکهای استان به بانک صادرات ایران منتقل شود و در این رابطه بانک صادرات ایران به منزله مجمع عمومی بانکهای استان خواهد بود و بانک مذکور‌می تواند با توجه به ماده دو لایحه قانونی اداره امور بانکها از نیروهای مردمی استان نیز در تشکیل مجمع عمومی جدید استفاده کند. پس از تلاشهای بسیار بالاخره در تاریخ چهاردهم دیماه سال 1369 دستورالعمل یکسان عمل کردن بانک صادرات ایران ابلاغ شد.
تحولات بانک صادرات ایران در سالهای پایان جنگ تحمیلی
با پایان جنگ تحمیلی و آغاز دوران سازندگی تحولی شگرف در شیوه فعالیت بانکها کشور صورت گرفت. بانک صادرات ایران نیز که همچون سالهای اولیه آغاز فعالیت خود انسجام و یکپارچگی خود ا حفظ کرده بود، همگام با سیستم بانکی کشور در خدمت طرحهای عمرانی و توسعه اقتصادی کشور قرار گرفت. تعیین مدیران کارآمد و با سابقه و با تحصیلات بانکی، تعمیم مشارکت گروهی، استفاده از راههای جذب سپرده و حفظ نقدینگی یا اتخاذ تدابیری همچون چک قرمز و چک در گردش، تدابیری بود که بانک صادرات ایران از اواخر دهه 60 و اوایل دهه 70 به طور گسترده ای آغاز کرد. هر چند در این مدت نیز باز هم تعدادی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی تصمیم داشتند که با ارائه طرحی مجدداً بانک صادرات ایران را به صورت استانی درآورند، اما حضور کارشناسان بانکی در کمیسیونهای داخلی مجلس موجب شد که صاحبان طرح از پیگیری خود منصرف شوند. این مهم از اردیبهشت سال 1375 با مدیریتی جدید و اندیشه ای نو و پرهیز از تجربیات ناموفق گذشته شکل گرفت. مدیر عامل بانک صادرات ایران در اولین جلسه خود با مدیران این بانک، کارکنان را سربازان سازندگی نامید که بزرگترین خدمت را به کشور خودشان‌می کنند. وی بر ضرورت کاهش هزینه های، اصلاح ترکیب نیروی انسانی صف و ستاد، بهبود در روشها، حذف دیوان سالاری اداری، تدابیری برای شعبی که سودآور نیستند و استفاده از مهندسی مالی تأکید کرد. در همین راستا در تاریخ 28 خرداد همان سال خبر تشکیل «ستاد تعدیل» منتشر شد و کارکنان جوان زیر 5 سال خدمت و همچنین افراد مؤثر برای شعب شناسایی شدند. این امر در کنار توقف استخدام نیروی انسانی، مسئولان رده میانی را به فکر ترمیم ساختار نیروی انسانی انداخت. در همین چارچوب ادغام هشت اداره قطعی شد. مدیریت بانک صادرات ایران با تأکید بر تحقق اهداف اولیه بانک صادرات ایران، بر مقررات انسانی و حفظ حرمت و جایگاه مشتری نیز تأکید کرد. زیرا اعتقاد بر این بود که استفاده از ابزار جدید و بهینه سازی روشها توأم با استعدادهای بانک صادرات ایران زمینه ساز ارائه خدمات نوین به داخل و خارج از بانک است. تأکید مدیریت بانک بر مشتری محوری و استفاده از استعدادها برای خدمات بانکی بهتر نقطه تحولی در عرصه جدید فعالیت بانک صادرات ایران به وجود آورد. در بیستم آذرماه 1375 با انتشار خبری مبنی بر نقطه آغاز طرح تفویض اختیار، عنوان شد که «رئیس شعبه باید مانند یک مدیر عامل عمل کند». این امر حوزه فعالیت و مسئولیت پذیری را در بانک صادرات ایران تسصری داد و اجرای این طرح از سوی کارشناسان و مدیران در راستای اهداف اولیه بانک صادرات ایران در حذف مقررات دست و پاگیر و استفاده از خلاقیت کارکنان و مدیران میانی و اجرایی به اجرا درآمد. ضمن آنکه در دومین قدم، تأکید بر پیگیری وصول مطالبات معوق، تعهدپذیری و «منافع بانک را از خود دانستن» مجدداً احیا شد. موضوعی که در گذشته نه چندان دور همواره مورد تأکید مدیریت و کارکنان وقت بوده است.
بانک صادرات ایران برای اولین بار بانک و بانکداری و مراجعه به بانک را به مردم ایران آموخت.
از آنجا که ماهیت وجودی بانک صادرات ایران از کارکنان صدیق و کوشا و تلاشگر شکل‌می گیرد، در مرداد ماه سال 1376 طرح تلاش، به تصویب رسید و با اجرای آن، کارکنان بانک به به خصوص کارکنان صف نتایج تلاش خود را به طور ملموس حس کردند و با مشاهده نتیجه تلاش خود، به فعالیتهای خود سرعت و دقت بیشتری بخشیدند. در این مقطع، بانک صادرات ایران همگام با سایر بانکها راهکارهایی برای جذب سپرده بیشتر اتخاذ کرد که از آن جمله‌می توان از سیستم تند دریافت، ماشینی کردن اکثر شعب شهری و تلفن بانک و طرح قبول چکهای بانک ملی و صادرات در شعب یکدیگر و ... نام برد. نتایج احیای نگرش انسانی به مشتری و کارکنان و همچنین استفاده از ابزار و نوآوری در عرصه‌های مختلف باعث شد که بانک صادرات ایران در پایان سال 1377 با سودآوری مواجه شود که خوشحالی تک تک کارکنان را در پی داشت و امید‌می رود با آغاز راهی نو این سودآوری روزافزون و مستمر باشد.