ضربه مهلک جنگ یوگسلاوی بر یورو

تهیه و تنظیم: سودابه حسن نژاد طبسی
بی تردید رویدادهای اروپا که با به جریان افتادن «یورو» (واحد پول اروپایی) در بازارهای پولی جهان همزمان شد، ضربه مهلکی بر «یورو» در نخستین روزهای حضور این پول در بازارهای جهانی بر جای گذاشت. در صدر این رویدادها باید به جنگ خانمانسوز در بالکان اشاره کرد که قطعاً مهمترین و مهلکترین ضربه را بر پیکر «یورو» وارد کرد. مهمترین ضربه وارده بر «یورو» ناشی از جنگ در یوگسلاوی، بروز ناپایداری و سقوط وحشتناک ارزش «یورو» بود. این در حالی است که جنگ یوگسلاوی از ارزش و اعتبار دیگر ارزهای اروپایی همچون مارک آلمان، لیر ایتالیا، فرانک فرانسه، پوند انگلیس و ... نه تنها نکاست، بلکه برخی از آنها را با افزایش ارزش کوتاه مدت در برابر دلار آمریکا مواجه کرد. در چنین شرایطی فقط «یورو» بود که نه تنها از ارزش آن کاسته شد، بلکه به پایین‌ترین نرخ برابری ـ از بدو حضور در بازارهای جهانی در مقایسه با سایر ارزهای مهم جهانی و به ویژه دلار آمریکا ـ سقوط کرد. این سقوط دور از ذهن و غیر قابل انتظار بی‌شک از اعتبار «یورو» کاست و از این پول واحد اروپایی چهره ای متزلزل و آسیب پذیر در رویارویی با رخدادهای جهانی به وجود آورد. بدبینانه‌ترین تحلیل در این زمینه، یافتن ردپای سیاستگذاران پولی و مالی آمریکاست. با این وجود حضور این ردپای نه چندان دور از ذهن نباید چنین سقوط متوحشی را برای «یورو» آن هم در نخستین روزهای پاگیری این ارز مهم اروپایی به همراه داشته باشد. روزنامه ایندیپندنت چاپ لندن پیش از جنگ یوگسلاوی در شماره 28 دسامبر 1998 (هفتم دی 1377) درباره «یورو» نوشت: پیش بینی‌می شود یورو (پول واحد اروپایی) در عرصه اقتصادی جهان جایگزین دلار آمریکا شود». ایندیپندنت پا را فراتر از این گذاشت و نوشت: «این احتمال نیز وجود دارد که ارزش «یورو» در مقابل پوند انگلیس افزایش یابد و این کشور با نرخ برابری پایین‌تری از پول خود به اتحادیه اروپایی ملحق شود. در این صورت تا زمانی که «پوند» و «یورو» به ارزش تبادل ثابتی برسند، موقعیت بهتری برای صادرکنندگان انگلیس وجود خواهد داشت». بی‌تردید تحلیلگر این روزنامه هرگز ذهنش تصور نمی‌کرد که در آینده بسیار نزدیک وقایعی در قاره اروپا به وقوع خواهد پیوست که ارزش «یورو» را به پایین‌ترین نرخ برابری از زمان حضورش در بازارهای جهانی به ثبت خواهند رساند . چرا که در معاملات چهارم فوریه (15 بهمن 1377) در بازار ارز لندن برای «یورو» پایین‌ترین نرخ برابری معادل دلار آمریکا به ثبت رسید که پایین‌ترین نرخ برای «یورو» از زمان معرفی آن به عنوان پول رسمی «کشور‌های عضو اتحادیه اروپا» بود.
خوش بینی بانک مرکزی اروپا
سقوط ارزش برابری «یورو» در برابر دلار، وظیفه بانک مرکزی اروپا را پیچیده کرده است. روزنامه فیگارو چاپ پاریس در شماره 9 فوریه (20/11/77) نوشت: «بازاریابی مالی روز به روز خلاف پیش بینیهای به عمل آمده اولیه در مورد یورو را ثابت‌می کند». این روزنامه افزود: «بر خلاف پیش بینی، در آغاز سال 1999 میلادی اقتصاد آمریکا که تصور‌می رفت دوران طلایی خود را سپری کره باشد، تحرک بیشتری نسبت به اقتصاد اروپا از خود نشان داده است که حاصل آن کاسته شدن نزدیک به 6 درصد از ارزش «یورو» در برابر دلار آمریکا است. این وضعیت غیرمنتظره، بانک مرکزی اروپا را در موقعیت متناقضی قرار داده است». وضع رو به سقوط «یورو»، موجب شد که «ویم دویزنبرگ» رئیس بانک مرکزی اروپا وارد میدان شود. وی به طور رسمی اعلام کرد: «سقوط ارزش یورو در برابر دلار هیچ گونه نگرانی برای بانک مرکزی اروپا ایجاد نمی‌کند. گرچه افزایش قدرت دلار اثرات مهمی بر روی بازارهای اروپا دارد». وی افزود: «رشد اقتصادی آمریکا اثر مثبتی بر روی اقتصاد کشورهای اروپایی دارد. زیرا صادرات کشورهای عضو یورو را تسهیل‌می کند.»
فراخوانی آلمان به رعایت نظم و انسجام تعهدات
آلمان وضعیت پیش بینی نشده «یورو» را به گونه دیگری ارزیابی کردند. آنها معتقدند که بحران بوجود آمده در آغاز برای «یورو» گذار و موقتی است و این موقعیت قابل انتظار است که با فروکش کردن بحران در بالکان «یورو» مجدداً به مسیر عادی پیشین بازگردد. از این رو آلمانها به ویژه رئیس بانک مرکزی این کشور، دیگر اعضای «یورو» را به صبوری و از همه مهمتر گردن نهادن به نظم و تعهدات خود در قبال «یورو» فرا خواند. هانس تیتمایر رئیس بانک مرکزی آلمان‌می گوید: «اعضای یورو پیمانی برای حفظ ثبات و رشد اقتصادی امضا کرده‌اند. این پیمان امضاء کنندگان را متعهد به تنظیم بودجه‌های متعادل و عاری از کسری کرده و حتی خواستار بودجه‌های دارای مازاد شده است. باید کاری کرد که دولتهای عضو «یورو» این هدف را فراموش نکنند». وی خواستار ایجاد هماهنگی در مالیات بر بهره و مالیاتهای غیرمستقیم بین اعضای یورو شد و گفت: «یکپارچه عمل کردن در برابر بحرانهای گذرا بهترین راه مقابله با آن است. از این رو بحران به وجود آمده در مورد تضعیف «یورو» با یکدست عمل کردن و فرو کش کردن جنگ در اروپا قطعاً به فراموشی سپرده خواهد شد». در همین زمینه گرهارد شرودر صدراعظم آلمان اعلام کرد: «شفافیت و مشارکت دادن به بخش خصوصی برای ایجاد ثبات در جریانهای پولی و سرمایه دو شاخصه و ضروریات مهم نظام نوین مالی بین‌المللی است». در طرح مدنظر صدراعظم آلمان پیش بینی شده است که بین دلار، ین و یورو ارتباط تنگاتنگی به وجود آید، که در هر حال قطعاً این طرح بدن موافقت آمریکا قابل اجرا نخواهد بود.
نقش مثبت فرانسه و نارضایتی پنهان و آشکار آمریکا در برابر «یورو»
فرانسه که خود را از پیشتازان تفکر همگرایی اروپایی‌می داند و یکی از نقشهای مهم را پیشبرد تحقق «یورو» در روند حرکت به سوی اروپای متحد ایفا کرده است. شاید بیش از دیگر اعضای اتحادیه اروپایی از حرکت کند «یورو» احساس ناخرسندی‌می کند. پاریس در ابعاد سیاسی و اقتصادی در کنار بن به عنوان موتور محرکه اصلی این اتحادیه به حساب‌می آید. از سوی دیگر وقوع سه جنگ خونین بین فرانسه و آلمان در 120 سال گذشته این تفکر سنتی ژنرال دو گل و بحران فرانسه را پس از جنگ دوم جهانی تقویت کرد که برای مهار تحول آلمان چاره ای جز همکاری و گره زدن منافع اقتصادی پاریس و بن وجود ندارد. این دیدگاه که برای نخستین بار به وسیله ژنرال دوگل بیان شده با وجود تغییرات گسترده در روابط بین الملل و دگرگونی اساسی مفاهیم سنتی موازنه قوا، سرانجام در آخرین سالهای سده بیستم با به جریان افتادن «یورو» در حال تحقق است، موضوعی که سایه سنگین قدرت برتر اقتصادی آلمان بر فرانسه را تا حدود زیادی کمرنگ‌تر از گذشته خواهد کرد. در میان 15 کشور عضو اتحادیه اروپا، چهار کشور انگلیس، سوئد، دانمارک و یونان هنوز از پیوستن به کشورهای حوزه «یورو» خودداری کردند. گر چه «دومیک استراوس کان» وزیر اقتصاد فرانسه در سخنانی تصریح کرد که در انتظار پیوستن انگلیس به حوزه «یورو» است، ولی نباید این مهم را از نظر دور داشت که نارضایتی پنهان و آشکار آمریکا از ظهور یورو و همگرایی انکارناپذیر لند و واشینگتن در مسائل مهم جهانی، انگلیس را همچنان از سیاستهای مشترک اروپایی از جمله پیوستن به پول واحد اروپایی یعنی «یورو» بازداشته است. در این میان مخالفت آمریکا با «یورو» را نیز نمی‌توان رخدادی کم اهمیت در روابط دو سوی اقیانوس اطلس دانست. آمریکا اکنون با جلب نظر گروهی از متحدان غیر اروپایی خود در خاورمیانه و نیز ژاپن به دنبال مطرح کرن و تثبیت اقتصاد جهانی از سال 1999 بر سه محور پول آسیایی (ین)، پول اروپایی (یورو) و پول آمریکایی(دلار) است. آمریکاییها بدون تردید از ظهور قدرتی جدید در مقابل پول خود (دلار) خوشحال نیستند، به ویژه آن که این قدرت پولی جدید «یورو» از همبستگی قاره ای و اقلیمی مانند اروپا نیز برخوردار باشد.
همسویی اعراب با آمریکا
اکثر کشورهای منطقه خاورمیانه به ویژه مالک حوزه خلیج فارس از طرح آمریکایی «یورو برای اروپا»، «دلار برای آمریکا» و «ین برای آسیا» حمایت‌می کنند و این امر را نباید یک اتفاق ساده و معمولی دانست. مقبولیت طرح آمریکایی از سوی کشورهای خاورمیانه در شرایطی است که سرمایه گذاران این منطقه هنوز نسبت به انجام دادن مبادلات خود براساس «یورو» «تردید» دارند. به نوشته هفته نامه اقتصادی میدل ایست اکو نومیک دایجست (مید) چاپ لندن، این «تردید» از چند عامل سرچشمه‌می گیرد: نخست اینکه سرمایه گذاران به ارز 11 کشور کشور عضو اتحادیه مالی اروپا که تا دو سال دیگر رایج خواهد شد، عادت دارند و اینگونه معاملات را ترجیح‌می دهند. دوم این که این سرمایه گذاران نسبت به انجام دادن بی‌دغدغه معاملات مالی با «یورو» نامطمئن هستند. در این زمینه نشریه (مید)‌می نویسد: « اگر چه یورو کار خود ا در روز نخست سال 1999 میلادی (دهم دی ماه 1377) با برنامه ریزیهای قبلی به راحتی انجام داد، ولی امور دفتری مربوطه به ثبت برخی از معاملات پولی یورو با تأخیر پایان یافتند». سومین عامل، نظر سرمایه گذاران عرب نسبت به موقعیت متزلزل ارزش واقعی یورو است. به عقیده این نشریه، یکی از دلایل برخورد سرد کشورهای منطقه و بانکها آنها نسبت به سرمایه گذاران در «یورو» آن است که با افت درآمدهای نفتی این کشورها، آنها پول زیادی بای سرمایه گذاری ندارند. این موقعیت ناپایدار فقط با کنترل بانکهای منطقه بر اوضاع مالی داخلی آنان احتمال تبدیل بخشی از ذخایر پولی را به «یورو» امکانپذیر‌می کند. به رغم تمام این تردیدها کشورهای حاشیه خلیج فارس موافقت خود را از طرح آمریکایی مبنی بر وجود ارز سه قطبی در جهان یعنی یورو (اروپا)، ین (آسیا) و دلار (آمریکا) کتمان نمی‌کنند.
در این زمینه احمد حمیده الطایر یکی از مقامات امارات عربی متحده‌می گوید: اکنون زمان برای نرخگذاری نفت به وسیله یک سبد ارزی بین‌المللی متشکل از یورو، دلار و ین مناسب است. وی افزود: بیشترین سود کشورهای تولیدکننده نفت‌می توانند صادرات نفتی خود را با ارزی غیر از دلار نرخگذاری کنند. به گفته الطایر، کشورهای تولیدکننده نفت‌می توانند صادرات نفتی خود را با یورو، به آمریکا را با دلار و به ژاپن را با ین نرخگذاری کنند. پیش از آن عبید بن سیف الناصری وزیر نفت و معادن امارات عربی متحده نیز پیش بینی کرده بود که نفت و برخی کالاهای اساسی در آینده با یک سبد ارزی متشکل از یورو، دلار و ین نرخ گذاری شوند. در مقابل کشورهای عربی منطقه خاورمیانه که بر وجود یک سبد ارزی متشکل از یورو، دلار و ین اعتقاد دارند، صاحب نظران و مسئولان نیز هستند که به «یورو» به رغم تضعیف شدنش با دید مثبتی‌می نگرند.
دیدگاه برخی از مقامهای حوزه خلیج فارس
عبید بن سیف الناصری وزیر نفت و معادن امارات: وجود یک ارز واحد قوی موجب تقویت مبادلات بازرگانی میان کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و اتحادیه اروپا‌می شود و با رسمیت یافتن یورو احتمال‌می رود صادرات نفت خام کشورهای شورای همکاری به اروپا افزایش یابد.
عبدالعزیز الدخیل رئیس مرکز مشاوره ای سرمایه گذاری ریاض: یورو در ثبات ساختار پولی بین‌المللی نقش زیادی خواهد داشت و این ارز تازه، موقعیت مهمی را در ذخایر بانکهای مرکزی پیدا خواهد کرد. من پیش بینی‌می کنم که کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در آینده از میزان ارتباط پول خود به دلار آمریکا بکاهند. یورو در ثبات ساختار پولی بین‌المللی نقش زیادی خواهد داشت و این ارز تازه موقعیت مهمی را در ذخایر بانکهای مرکزی پیدا خواهد کرد. من پیش بینی‌می کنم که کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در آینده از میزان ارتباط پول خود با دلار آمریکا بکاهند.
صالح حسین مدیر کل بانک تجارت الاهلی عربستان: با گردش یک ارز تازه و قوی که بر قدرت دلار آمریکا در بازارهای بین‌المللی اثر بگذارد، ضروری است که کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس به سمت مرتبط کردن پول خود به یک سبد ارزی که یورو یک ارز عمده آن باشد گام بردارند به ویژه آنکه در شرایط کنونی ادامه مرتبط بودن پولهای کشورهای شورای همکاری خلیج فارس به دلار آمریکا از نظر اقتصادی مناسب نیست.
احسان ابوفلسفه اقتصاددان مشهور عربستان: قطعاً یورو در 6 کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس رواج خواهد یافت. گرچه یورو به طور رسمی در این کشور، به گردش در نیامده است، اما این ارز بین‌المللی به صورت ارزی قوی و نیرومند در آینده مطرح خواهد بود. در شرایط کنونی مرتبط شدن پول کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس به یک سبد ارزی شامل دلار، یورو و ین اقدامی مقبول و منطقی است.
جاسم السعدون اقتصاددان کویتی: یورو در میان مدت به یک ارز رقیب دلار مبدل خواهد شد و در آن هنگام کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس به سمت مرتبط کردن پول خود به یک سبد ارزی که دلار و یورو نیز در آن نقش اساسی خواهند داشت، حرکت خواهند کرد.
تا سال 2002 میلادی مردم به یورو دسترسی نخواهند داشت
تازه‌ترین و آخرین تصمیم درباره یورو، مخالفت وزیران دارایی کشورهای عضو اتحادیه اروپایی با طرح برخی کشورها برای سرعت بخشیدن به انتشار سکه و اسکناس یورو و گذاشتن آن در اختیار مردم است. معاملات پول واحد اروپایی اگر چه از ابتدای سال میلادی جاری تنها به صورت مبادلات بانکی آغاز شده است، لیکن جریان کامل یورو از اول ماه ژانویه سال 2002 انجام خواهد شد. وزیر دارایی بلژیک از جمله وزرای اروپایی بود که پیشنهاد کرده بود «یورو» زودتر از موعد مقرر در اختیار مردم گذاشته شود تا از سردرگمی آنها کاسته شود. فرانسه و آلمان از مخالفان اصلی این طرح بودند و معتقد بودند که تغییر در زمان بندی یورو در این مرحله موجب سردرگمی بانکها، دولتها و تجاری خواهد شد. در آغاز سال 2002 حدود 30 میلیارد قطعه اسکناس و 50 میلیارد عدد سکه «یورو» در یازده کشور عضو اتحادیه مالی اروپا به موازات پول ملی هر یک از آنها به گردش در خواهد آمد. این کشورها آنگاه شش ماه فرصت خواهند یافت تا پول ملی خود را از گردش خارج کنند. وزیران دارایی عضو اتحادیه اروپا تاکید کردند که پول واحد اروپا قبل از سال 2002 میلادی در دسترس مردم قرار نخواهد گرفت. زیرا در دسترس قرار دادن یورو قبل از موعد تعیین شده مشکلات فراوانی به بار خواهد آورد. یکی از این مشکلات بروز تغییر در زمان چاپ اسکناسها و ضرب سکه‌های یورو است، مشکل دیگر بروز دشواری در استفاده از رایانه‌ها در امر استفاده از یورو به جای پولهای ملی موجود است. وزیران دارایی عضو اتحادیه اروپا تاکید دارند که پیچیدگی این اقدامات و لزوم ایجاد تحول مجدد در امور اداری و اقدامات احتمالی حقوقی از سوی بخش اقتصادی که برنامه‌های خود را برای سال 2002 تنظیم کرده است، امکان این را که زمان استفاده از پول یورو به جلو انداخته شود، نمی‌دهد.