نقش رایانه در روان سازی خدمات بانکی

در میزگردی از سوی کارشناسان و صاحبنظران مسائل پولی و بانکی مطرح شد:
 
نقش رایانه در روان سازی خدمات بانکی
گزارشی با همکاری: ابوالفضل ولدخانی
قرن بیستم قرن اطلاعات و پیشرفت سریع در فن آوری و به تبع آن ایجاد تحولات گسترده ای در ابعاد مختلف اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی بشر امروز است. در عصر اطلاعات هر روز شاهد ابداعات و اختراعات جدید، استفاده از فن آوری برای ارائه خدمات بهتر و تغییر در روشهای سنتی و سهل و آسان سازی کارها برای دستیابی به نتایجی بهتر و مهمتر هستیم. امروز هر گونه حرکت و تحولی در ابعاد جهانی آن مورد توجه بوده و گسترش آن موضوعی غیر قابل انکار است. در این میان مسائلی اقتصادی و به ویژه تجاری نیز از روند تحول و حرکت در مسیر پیشرفت، دور نمانده است و شاید بتوان گفت با سرعت بیشتری در حرکت است. به طوری که امروزه ما شاهد پیوستن کشورهای مختلف به پیمانهای پولی و اقتصادی و تجاری جهانی هستیم. بی‌تردید امروزه دیگر استفاده از فن آوری جدید و به ویژه به خدمت گرفتن رایانه برای پاسخگویی به نیازهای متنوع جامعه بشری از ضروریات اساسی بوده و گسترش آن در جهان و کشورهای مختلف دلیلی بر این مدعاست. ایران اسلامی نیز از این قاعده مستثنی نیست و با به خدمت گرفتن رایانه در فعالیت‌های مختلف صنعتی، خدماتی و تجاری در این مسیر حرکت میکند. از مراکز و سازمانهای مهمی که در سالهای گذشته در این مسیر قدمهای بلندی برداشته‌اند،‌می توان از شبکه بانکی کشور نام برد که با ماشینی کردن شعب خود در تلاشند خدمات خود را گسترش بدهند و آن را تنوع ببخشند. این موضوع که بانکها تا چه حد در این زمینه موفق بوده‌اند یا اینکه اصولاً تاکنون در این زمینه چه کارهایی در بانکها صورت گرفته است؟ موضوع میزگرد این شماره فصلنامه «بانک» است که از نظر خوانندگان عزیز‌می گذرد. در این میزگرد آقایان: محمد رضا توکلی (رئیس اداره حسابگری بانک ملی ایران) ، ابراهیم رزاقی (رئیس اداره محاسبات الکترونیک بانک سپه)، رضا گودرزی (معاون اداره خدمات کامپیوتری بانک صادرات ایران)، علی اعظمی (مدیر فنی شرکت ماشینهای اداری خوارزمی) و اسداله حسنی(مدیر پروژه بانک ملی ایران در طرح جامع اتوماسیون سیستم بانکی کشور)، در مورد اهداف ماشینی شدن شعب بانکها و روشهای مختلفی که برای رسیدن به هدف به کار گرفته‌اند، نیز به بحث و تبادل نظر پرداختند. در اینجا جا دارد از آقای بهزاد آزاد مدیر امور فرهنگی و روابط عمومی طرح جامع ماشینی کردن سیستم بانکی کشور که ما را در برگزاری این میزگرد یاری دادند تشکر کنیم.
توکلی: با ماشینی کردن شعب‌می توان نظم و دقت بیشتری در کارهای شعبه و به ویژه در فعالیتهای حسابداری ایجاد کرد و همچنین از توقف مشتریان در شعبه کاست.
آیا‌می توانید به طور مختصر کارهایی که تاکنون در بانکها به ویژه بانکهای تجاری که موضوع این میزگرد است برای ماشینی کردن شعب و مراکز ستادی آنان صورت گرفته است شرح دهید؟
توکلی: بانک ملی ایران در حال حاضر سیتمهای را طراحی کرده است تا وضعیت فعلی بانک به ماشینی شدن منتقل شود و همکاران آنچه را که تاکنون به صورت دستی انجام‌می دادند، از این پس با رایانه انجام دهند. این کار محاسنی را در برداشته است، اول اینکه یک نظم و دقت بیشتری در کارهای شعبه به ویژه فعالیتهای حسابدری ایجاد شود و ثانیاً از توقف مشتریان در شعبه برای انجام کار بانکی کاسته است. در حال حاضر بیش از 95 درصد شعب بانک ملی ایران در سراسر کشور رایانه ای است و بسیاری از کارها به صورت ماشینی انجام‌می شود. در بانک ملی ایران فعالیت برای ماشینی کردن شعب به این صورت شروع شد که که ابتدا طرح کلی آماده شد و سپس با توجه به اولویتها، کار ماشینی کردن شعب آغاز گردید. حدود 95 درصد شعب بانک در حال حاضر شبکه محلی دارند و کارها در شبکه محلی به صورت مستقل انجام‌می شود. نتایج عملیات شبکه‌های محلی نیز از طریق یایانه‌های «وِست» (VSAT) طی دو روز در مرکز جمع آوری شده و اطلاعات مورد نیاز مدیریت از کل عملیات، بر منبای آن تهیه‌می شود. طرح جدیدی نیز به مورد اجرا گذاشته شده تا براساس آن شعب به صورت پیوسته مکانیزه شوند و در حال حاضر یکصد شعبه به این شکل (پیوسته و با اطلاعات online) عمل‌می کنند و امیدواریم تا پایان سال تعداد این شعب به 800 شعبه در کشور برسد. در حال حاضر ما بیشتر ثبت و نگهداری اطلاعات را مکانیزه کرده ایم، اما با بررسیهای به عمل آمده تا یک یا دو سال آینده توسعه عملیات با رایانه انجام نخواهد شد.
رزاقی: در حال حاضر ماشینی کردن بانکها بر پایه سه محور انجام‌می شود. محور اول و مهم، ماشینی کردن شعب است، دوم ماشینی کردن سیستم‌های ستادی و سوم ارائه خدمات نوین بانکی با استفاده از رایانه است. بانک سپه از سال 1368 با استفاده از ماشینهای ابتدایی کار ماشنیی کردن شعب را شروع کرد. در ابتدا به دلیل عدم اعتماد همکاران به سیستم، کارها هم به صورت دستی انجام‌می شد و هم با استفاده از ماشین تا اینکه کم کم این اعتماد ایجاد شد. در بانک سپه محور اصلی، فعالیت بر روی ماشینی شدن حسابداری شعبه بود، زیرا در شعبه هر بخشی از کار به نوعی با حسابداری سرو کار دارد وقتی حسابداری ماشینی‌می شود، بیشتر کارها به صورت ماشینی انجام‌می گیرد. شعبه به صورت مستقل عملیات خود را با رایانه انجام‌می دهد و تنها اطلاعات جمع آوری شده برای کنترل به مرکز ارسال‌می شود. در حال حاضر 80 درصد شعب بانک سپه در کشور ماشینی شده و تفاوتی بین شعبه دجه پنج و ممتاز در مورد شکل عملیاتی که با رایانه صورت‌می گیرد، وجود ندارد. علاوه بر اینها در بانک سپه یک بخش خاصی برای ارائه خدمات بانکی به نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ایجاد شده است که کنترل حسابهای آنان نیز نزد این بانک است. در مورد خدمات نوین بانکی نیز ارائه خدمات کارت «عابر بانک سپه» را‌می توان نام برد که در حال حاضر 210 هزار کارت برای مشتریان صادر شده و حجم عملیاتی زیادی را شامل‌می شود به طوری که در اسفند ماه سال گذشته حجم عملیات این کارتها بیش از 450 هزار عملیات دریافت و پرداخت توسط دستگاههای (ATM) بوده است. ضمناً در طرح جدید بانک سپه به بعضی از دارندگان کارتها، دسته چکهای ویژه ای داده‌می شود تا در هر شعبه بتوانند از آن دسته چک استفاده کنند. این یکی از خدمات جدیدی است که با استفاده از رایانه به مشتریان ارائه‌می شود و امیدواریم تا پایان امسال حدود یکصد شعبه بتوانند که ارائه دهنده این خدمات به مشتریان باشند. ارائه خدمات کارت هوشمند به مشتریان نیز از دیگر طرحهای بانک سپه با استفاده از رایانه است که به زودی برای استفاده عموم اعلام خواهد شد.
گودرزی: استفاده از رایانه در بانک صادرات ایران از گذشته، با ماشینی شدن دو شعبه در تهران آغاز شده بود که این امر به صورت جدی‌تری از سال 1367 با ماشینی کردن شعبه فردوسی ادامه یافت. در مراحل اولیه تنها تبدیل کارهای دستی به ماشینی مدنظر بود و برنامه یا طرحی برای بهینه سازی روشها مطرح نبود. در حال حاضر 2100 شعبه در بانک صادرات ایران در سراسر کشور عملیات خود را به صورت ماشینی انجام‌می دهند و تجهیزات مورد نیاز برای تجهیز 400 شعبه نیز پیش بینی شده است تا در آینده نزدیک نصب و راه اندازی شود.
رزاقی: در حال حاضر 80 درصد از شعب بانک سپه در کشور ماشینی شده و تفاوتی بین شعبه درجه 5 و ممتاز وجود ندارد.
در بانک صادرات ایران کار تجهیز شعب به رایانه به شکل غیر متمرکز آغاز شد و در حال حاضر دو ایر رایانه ای استانها به طور مستقیم متولی نصب و راه اندازی رایانه‌ها در شعب هستند. در بانک به دلیل آنکه شعبه تنها جایی است که ابتدا سند در آن تولید‌می شود، سیستم‌ها طوری طراحی شده است که همه اطلاعات لازم از همان سیستم گرفته شود. کلیه عملیات در پایان روز از طریق فلاپی به مراکز انتقال یافته و برای انتقال اطلاعات از شعب دور دست به مراکز نیز از مودم استفاده‌می شود. در حال حاضر عمده فعالیت واحدهای مرتبط با رایانه و برنامه نویسان، بهینه سازی روشها است تا بتوان از آن طریق خدمات بیشتری با استفاده از رایانه به مردم ارایه کرد.
موفقیت بانکها در ماشینی کردن شعب
دست اندر کاران تجهیز بانکها به رایانه، هر یک شرحی از فعالیتهای انجام شده در بانکها ارایه کردند. بانکها تا چه میزان در رسیدن به اهداف خود و به خدمات گرفتن رایانه در فعالیتهای بانکی موفق بوده اند؟
مهندس حسنی ـ آنچه مسلم است در چند سال گذشته واحدهایی که مسئولیت بخش رایانه ای را در بانکها عهده دار بوده‌اند جزو فعالترین و احدهای بانکی هستند و مطالبی که در اینجا بیان‌می شود هیچ گاه نفی موضوع یاد شده نخواهد بود و بحثها بیشتر به منظور بهتر شدن آینده استفاده از رایانه در بانکها است. آنچه باعث شد که بانکها به فکر استفاده از رایانه بیفتند، انباشته شدن کارها، برداشتن کارهای اضافی از دوش کارکنان و کمبود کارمند بوده است و یک تفکر سیستماتیک مانند آنچه که امروزه به عنوان یک استراتژی مدون در بانکها مورد بحث قرار‌می گیرد در گذشته در پشت این موضوع نبوده است. از سوی دیگر کم کم با گسترش استفاده از رایانه به علت وسعت جغرافیایی کشور، ضعفهایی که در زیربناهای مخابراتی بود و رایانه‌های با توان کم پی سی‌ها (P.C) واحدهای رایانه ای بانکها را به جهتی سوق داد تا آنها بیشترین توان خود را بر روی اتوماسیون کارهای جاری شعب بگذارند. اینها مشکلاتی بود که تعیین کرد تا بانکها به این سمت حرکت کنند. به طور مثال متمرکز نبودن کارها، پسندیده است و دنیا در این مسیر در حال حرکت است. اما در مورد استفاده از رایانه در شعب بانکها آنچه که باعث حرکت به سمت غیر متمرکز شد، تنها الزامات تکنیکی بود منتهی این غیر متمرکز، ما ا به سمتی هدایت کرد که دو موضوع جدا از هم یعنی تمرکز نبودن فعالیتها، با تمرکز نبودن داده‌های بانک به عنوان یک موضوع واحد مطرح شد. مثلاً فعالیتی که باید در چابهار صورت گیرد توجیهی ندارد تا از تهران صورت دستوراتش را دریافت کند اما این به آن معنا نیست که حتماً داده‌های بانک هم باید در همان محل باقی بماند و جای دیگری به آن دسترسی نداشته باشد. از سوی دیگر همانطور که برادران اشاره کردند در ماشینی شدن شعب تاکنون، بیشتر سعی شده تا کارهای دستی و رایج شعب به وسیله رایانه شبیه سازی شود و آنچه به عنوان یک بنگاه اقتصادی ـ که برای کسب سود تلاش‌می کند ـ کمتر مورد توجه قرار گرفته مشتریان بانکها بوده‌اند. مشتریانی که نتیجه ارایه خدمات بهتر به آنان، سودآوری برای بانکها است در برنامه‌ها استفاده از رایانه در بانکها، در درجه دوم اهمیت قرار گرفته‌اند. به عنوان مثال، ارایه خدمات چکهای تضمینی و بانکی به مشتریان به علت حجم زیاد نقدینگی در دست مردم در بانکها طراحی و مورد استفاده قرار گرفت. لذا برنامه ریزان رایانه ای بانکها نیز پس از اتخاذ این تصمیم برای چکهای تضمینی و بانکی در صدد برآمدند نرم افزار تهیه کنندف اما در ابتدا این کار به عنوان هدفی برای برنامه ریزان رایانه ای مطرح نبود. بنابراین به نظر من محصولات جدیدی که از سوی بانکها ارایه‌می شود، بیش از آنکه ناشی از استفاده از رایانه در خدمات بانکی باشد، به علت الزامات دیگری شکل گرفته‌اند. البته این امر به معنای کاستی در کار کارشناسان امور رایانه ای بانکها نیست، بلکه مسئله اصلی این است که در ابتدا در بانکها، برای استفاده از رایانه استراتژی مشخص مطرح نبوده است. موضوع دیگر این است که در شکل گیری خدمات نوین نیز هیچگاه اصل و زیربنا مورد توجه قرار نگرفته است و این موضوع از میزان موفقیت خدمات نوین کاسته است. برای مثال کارتهای اعتباری اولین سالی که در کشوری مثل چین رایج شد، توانست یک میلیون مشتری برای خود جلب کند اما این نوع خدمات در کشور ما با گذشت چندین سال به سبب کاستی در مسائل زیر بنایی با موفقیت چندانی رو به رو نبود. اما در طرح جامع ماشینی کردن سیستم بانکی، ما به این نتیجه رسیدیم که‌می توانیم قدم به قدم به سمت خدمات مناسب و متنوع، در هر مکان، در هر زمان و به انتخاب مشتری حرکت کنیم. حال این هدفها خیلی مطلوب به نظر‌می رسد، اما سعی خواهیم کرد تا حداقل به آنها نزدیک شویم. از دیگر اهداف اصلی طرح، افزایش توان اجرایی سیستم بانکی، تسریع در اجرای عملیات بانکی، ارایه خدمات کیفی و متنوع، کاهش مبادلات نقدی و نقل و انتقال پول، دسترسی به آمار و اطلاعات به هنگام برای تصمیم گیری و سیاستگذاری، ارتقای ابزار نظارت و کنترل و هماهنگی با نظام بانکی بین‌المللی و استانداردهای بانکداری نوین دنیا است که در این زمینه نیز سعی خواهد شد تا از کلیه و یا با حداکثر سرمایه گذاری قبلی انجام شده توسط بانکها در این زمینه ـ در حدی که به اهداف طرح آسیب نرساند ـ استفاده شود.
ماشینی کردن شعب، اقدامی مفید
در صحبتها درباره تغییر در سیستم‌ها و استفاده از تجهیزات جدید مطالبی بیان شد، هزینه‌هایی که به این منظور صرف‌می شود، تا چه میزان‌می تواند قابل توجیه بوده و دارای ارزش افزوده باشد؟
اعظمی: آنچه مسلم است کار اصلی بانک، مدیریت منابع و مصارف است، یعنی باید با ارایه خدمات، تبلیغ و دادن سود به سپرده‌ها منابعی را جمع آوری و با مصرف صحیح آن، درآمد ایجاد کند تا بانک به حرکت خود را ادام دهد. مثلاً در صحبتها به وضوح اشاره نشد که با صرف این هزینه‌ها و تجهیز شعب، در حال حاضر در برنامه ریزی برای ماشینی کردن شعب، جایگاه مشتری یعنی کسی که همه فعالیتهای بانک با حضور او معنا پیدا‌می کند، کجاست؟ مشتری هر شعبه از بانک صادرات ایران و با بانک ملی ایران ـ با تعداد زیاد شعب ـ مشتری همان شعبه است و از امکانات بانک که در نقاط مختلفی در سراسر کشور قرار دارند به هیچ وجه نمی‌تواند استفاده کند.
گودرزی: در حال حاضر عمده فعالیت واحدهای مرتبط با رایانه و برنامه نویسان، بهینه سازی روشها است تا بتوان از آن طریق خدمات بیشتری با استفاده از رایانه به مردم ارائه کرد.
حسنی: آنچه باعث شد که بانکها به فکر استفاده از رایانه بیفتند، انباشته شدن کارها، برداشتن کارهای اضافی از دوش کارکنان و کمبود کارمند شده است.
به طور معمول هیچ گاه هزینه‌هایی که مشتریان متحمل‌می شوند تا از خدمات بانکی استفاده کنند در پیش بینی و برآورد هزینه‌ها دیده نمی‌شود، اما آیا اگر ما اساس را بر این بگذاریم تا هزینه مشتری برای استفاده از خدمات بانک کاهش یابد و یا به نوعی این هزینه را با ارایه خدمات بهتر برای بانک جذب کنیم، خدمتی به جامعه و جذب مشتری بیشتر انجام نداده ایم؟ طبیعتاً برای این کار، تنها فعالیت واحدهای رایانه ای بانکها کافی نیست، بلکه تلاش مجموعه کارشناسان در بخشهای مختلف و تصمیمات مدیران ارشد است که‌می تواند زمینه این خدمات و روشهای جدید را فراهم کند. اگر این کارها انجام شود، با توجه به اعتمادی که با آغاز تجهیز شعب به رایانه و ارائه خدمات بهتر و سریعتر، در بین مردم ایجاد شده است و گسترش روزانه فعالیتها، به این نتیجه‌می رسیم که هزینه‌های انجام شده و یا هزینه‌هایی که در آینده صرف خواهد شد، از توجیه کافی برخوردار بوده و اصلاً در مقابل نتایج به دست آمده خیلی ناچیز به نظر خواهند رسید. در حال حاضر بانکها با روشهای مختلف حرکت خود را برای ماشینی کردن شعب آغاز و امکانات مناسبی را نیز برای ارایه خدمات فراهم کرده‌اند. در مرحله بعدی نوبت آن است تا بتوانیم امکانات رایانه ای را برای مدیریت منابع و مصارف به کار گیریم. مثلاً به مشتریان در هر جا که مورد علاقه شان است، خدمات بانکی ارایه شود، حتی از طریق وسایل ساده ای مانند تلفن بتوانند از خدمات بانکی بهره مند شوند.
ماشینی شدن با استراتژی مشخص
آقای حسنی اشاره کردند که در بانکها ماشینی کردن شعب با یک استراتژی مشخص آغاز نشده است. اما در حال حاضر که چند سال از موضوع ماشینی شدن‌می گذرد و شاهد تلاشهای زیادی در بانکها در این زمینه بوده ایم، آیا هنوز هم حرکتها بدون هدف انجام‌می شود؟ هم اکنون بیشتر چه هدفهایی در بانکها دنبال‌می شود؟ و مشکلات فراروی این هدف چیست؟
توکلی: استراتژی تعیین شده برای بانک، این است که ما حداکثر امکانات مورد نیاز مشتری را در اختیار آن قرار دهیم. البته در این میان باید فرهنگ استفاده از خدمات نوین و استفاده از رایانه نیز در بین جامعه نهادینه شود. حرکتهای ما در ماشینی کردن شعب باید بر مبنا و محور مشتری مداری و با هدف برآورده ساختن نیاز مشتری باشد. به این بیان که مشتری به هر شعبه که مراجعه کرد، بتواند هر نوع خدماتی را که نیاز دارد از آن شعبه دریافت کند. اگر با این دیدگاه پیش برویم و به نتایج آن دست پیدا کنیم، خواهیم دید که با جذب مشتریان، هزینه‌های اطلاع رسانی ناچیز خواهند بود.
رزاقی ـ از مشکلات صحبت به میان آمد، بد نیست به این نکات نیز توجه شود که دولتی بودن بانکها و محدودیتهایی که دولتی بودن از نظر مشخص کردن نوع مصارف و نرخهای سود سپرده‌ها برای بانکها به وجود‌می آورد، تا حدود زیادی موضوع رقابت و ارایه خدمات نوین را که بیشتر آنها برای تأمین این هدف یعنی رقابت شکل‌می گیرد، منتفی‌می نماید. در عین حال ما با ماشینی کردن شعب به عنوان هدف، معتقد هستیم که مشتری باید بتواند در هر زمان و هر مکانی از همه نوع خدمت بانکی برخوردار شود. اما همانطور که شاره شد این موضوع نیز نیاز به فرهنگ سازی در بین جامعه و همچنین کارکنان بانکها برای اعتماد و استفاده از رایانه، دارد.
گودرزی ـ هدفهای ماشینی کردن شعب تا حدی بیان شد اما در برنامه ریزی برای رسیدن به هدف، بررسی دورنمای فعالیتی که انجام‌می شود و شناخت نیازهای رده‌های مختلف سازمانی، از سوی مدیران و کارشناسان از اهمیت زیادی برخوردار است. در این میان آموزش کارکنان، حتی کارکنانی که با رایانه به طور مستقیم در ارتباط نیستند‌می تواند ما را برای دستیابی به نتایجی مطلوبتر راهنما باشد. همچنین از لحاظ فنی، ضعف سیستمهای مخابراتی در کشور از مشکلات دیگری است که‌می توان در ماشینی کردن شعب از آنها یاد کرد.
اعظمی: در حال حاضر بانکها با روشهای مختلف حرکت خود را برای ماشینی کردن شعب آغاز و امکانات نهایی را نیز برای ارائه خدمات فراهم کرده‌اند.
حسنی ـ ابتدا باید هدف اصلی مشخص شود و بعد یک گروه کارشناسی روشها و راه حلهای مطلوب را پیشنهاد و تدوین کند. در اینجا لازم است تا به نتایجی که با مشارکت جدی، فعال و مسئولانه مدیران اطلاع رسانی بانکها و کارشناسان سازمان اجرایی طرح جامع اتوماسیون سیستم بانکی به دست آمده است، اشاره مختصری شود. در این بررسیها استراتژی واحدی که برای ماشینی کردن سیستم بانکی مورد تایید قرار گرفته است، عبارت بودند از:
ـ شناخت نیاز هر یک از بانکها.
ـ تعیین اهداف براساس نیازهای شناسایی شده
ـ تعیین الگوی اطلاع رسانی براساس نیاز و اهداف تعیین شده.
ـ چگونگی پیاده سازی در شعب، سرپرستی‌ها و ادارات مرکزی.
ـ ضرورت واردات یا تهیه نرم افزارها.
ـ تعیین الگوی مخابراتی.
ـ تعیین سخت افزارهای مورد نیاز.
ـ نیروی انسانی مورد نیاز.
ـ ضرورت استفاده از نیروهای متخصص خارجی.
ـ هزینه‌های مربوط به طرح.
ـ مدت زمان اجرا و برنامه ریزی.
ـ بررسی مسائل و مشکلات اجرایی و چاره اندیشی برای رفع آنها.
جمع بندی
با توجه به مطالبی که از سوی شرکت کنندگان در این میزگرد بیان شد و ضروریات امروز جامعه که روز به روز به گسترش فعالیتهای اقتصادی و تجاری تکیه دارد و مسائل مربوط به افزایش جمعیت، حجم پول در گردش و مشکلات نقل و انتقالات فیزیکی پول، استفاده از فن آوری جدید و سرعت بخشیدن به روند تجهیز بانکها به امکانات جدیدتر و استفاده از رایانه در ابعاد مختلف ارایه خدمات بانکی، موضوعی غیر قابل انکار است. در این میان محور قرار دادن نیازها و خواسته‌های مشتری برای نوآوری در خدمات بانکی و آموزش جامعه و کارکنان بانکها برای استفاده مطلوبتر از خدمات جدید رایانه ای،‌می تواند در آینده آثار مثبت فراوانی در استفاده از رایانه در بانکها داشته باشد. از آنجایی که موضوع رایانه و بانک از موضوعاتی است که دامنه وسیعی را در خصوص مسائل مختلف فنی و اجرایی در برمی گیرد، لذا امید است تا در شماره‌های آینده بتوان با طرح موضوعاتی خاص در این زمینه، به مسائل دیگری در مورد رایانه و بانک پرداخت.